Kałuszyn

gmina Kałuszyn, powiat miński, województwo mazowieckie

Typ miejsca

Nowy cmentarz żydowski w Kałuszynie (w masowych grobach).

Informacje nt. zbrodni

Do największego mordu na kałuszyńskich Żydach doszło jesienią 1942 r. W trakcie likwidacji getta, kiedy rozstrzelano co najmniej 1000 żydowskich mężczyzn, kobiet i dzieci. Samo mordowanie Żydów odbywało się zarówno na cmentarzu jak i na rynku, skąd dowożono zwłoki na cmentarz. Ciała ofiar złożono w masowych grobach na nowym cmentarzu żydowskim w Kałuszynie. Według kwestionariusza o egzekucjach masowych i grobach masowych, z drugiej połowy lat 40., mogiły miały wymiary 100×4 m. Do kwestionariusza dołączony jest protokół z oględzin miejsca masowych egzekucji i masowych grobów, które odbyły się 27 września 1945 r. Warto tu przytoczyć jego obszerny fragment:

“Na nowym cmentarzu żydowskim w Kałuszynie znajdują się ślady dwóch grobów masowych długości 40 m, szerokości 2 m. Cmentarz jest przez okupanta zupełnie zniszczony. Egzekucji dokonali żandarmi niemieccy i pozostający na ich służbie Ukraińcy. Stracili ponad 1650 osób narodowości żydowskiej. Przy czym egzekucja odbywała się w ten sposób, że robotnicy kopali doły, nad które żandarmi sprowadzali po troje Żydów, po 150 osób. Żydom kazano kłaść się wzdłuż rowu twarzą w dół, a następnie strzelano w tył głowy. Pomordowanych wrzucano do rowu bezładnie, a niektórym zagrzebywanym żandarmi ściągali ubrania.” (IPN GK 163/43)

Oględzin dokonali sędzia Sądu Grodzkiego w Mińsku Mazowieckim, ówczesny burmistrz Kałuszyna oraz komendant MO.

Ponadto, na tym samym cmentarzu znajduje się zbiorowa mogiła ok. 20-30 Żydów zamordowanych między 1942 a 1943 rokiem w Kałuszynie. Znane jest nazwisko tylko jednej ofiary – Josek Radzyński.

Identyfikacja grobu na podstawie badań

W trakcie wizji lokalnych przeprowadzonych w 2014 – 2017 r. nie udało się ustalić precyzyjnej lokalizacji grobów zbiorowych. Wszystkie wizje odbywające się w tej lokalizacji były prowadzone bez obecności świadków. Wyselekcjonowano dziewięć miejsc (GPS: 1. N 52°12.669E021°49.375′, 2. N52°12.673E 021°49.300′, 3. N52°12.689E021°49.287′, 4. N52°12.699E021°49.308′, 5. N52°12.723E021°49.307′, 6. N 52°12.709E021°49.357′, 7. N 52°12.659‚E021°49.380’, 8. N52°12.658E021°49.368′, 9. N52°12.656E021°49.333′) w granicach cmentarza żydowskiego do przeprowadzenia kompleksowych badań geofizycznych.

Pomiar rzeźby terenu (LIDAR) wyraźnie ukazuje miejsca naruszone, których przyczyną mogą być zbiorowe groby.

Pozyskano fotografię lotniczą dla tego obszaru (brak daty), która ujawniła wiele naruszeń o różnych formatach i kształtach.

Kontakt i współpraca

Nadal poszukujemy informacji na temat tożsamości ofiar i lokalizacji żydowskich grobów w Kałuszynie. Jeżeli wiesz coś więcej, napisz do nas na adres mailowy: fundacjazapomniane@gmail.com

Bibliografia

Zasoby Fundacji Zapomniane, zdjęcie lotnicze “nowego” cmentarza żydowskiego w Kałuszynie.

IPN GK 163/43, Ankieta. Egzekucje. Groby. Województwo warszawskie, tom III, Kwestionariusze o egzekucjach masowych i grobach masowych – woj. Warszawskie.

Kopia Postanowienia o umorzeniu śledztwa prowadzonego przez Komisję Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu we Wrocławiu z dnia 21.06.2006 r. ws. Zbrodni nazistowskich – ludobójstwa i zabójstw popełnionych w okresie od 11. września 1939 r. do 1944 r., na terenie powiatu mińskiego na osobie Kazimierza Jasińskiego i innych, sygn. Akt S 14/05/Zn [w tym zabójstw na Żydach w Kałuszynie].