Szczuczyn

gmina Szczuczyn, powiat grajewski, województwo podlaskie

Typ miejsca

Cmentarz żydowski w Szczuczynie.

Informacje nt. zbrodni

22 lutego 2017 r. na cmentarzu żydowskim w Szczuczynie przy ul. Grunwaldzkiej przeprowadziliśmy badania georadarowe w miejscu wskazanym przez mieszkańca gminy Szczuczyn, w którym ma się znajdować żydowski grób ofiar Holocaustu.

Mieszkaniec gminy Szczuczyn, lat 85: “Jeden [grób] był mały, jak kogo złapali, to przyprowadzali tu gdzie ten pomnik [teraz jest], za tym pomnikiem zaraz jest mały dół, a ten duży [grób], ten główny, to jest na środku samym [cmentarza]. To wtedy tej nocy ich bili… [14 lipca 1941 r.] Spać nie można było w nocy.” (Gmina Szczuczyn, 25 sierpnia 2016)

Mieszkanka gminy Szczuczyn, lat 84: “Dajcie spokój, jaki to był wisk! O Boże się zlituj! Za nogi i o ścianę, te dzieci… Oni tylko tak trzasnęli pałką w głowę i już leci do dołu, stawali nad dołem i jeden na drugiego leci.” (Szczuczyn, 25.sierpnia 2016)

O zamordowaniu na cmentarzu żydowskim dużej grupy Żydów w pierwszej połowie lipca 1941 r. wspomina również pani Basia, urodzona w 1920 r. w Szczuczynie, więziona w szczuczyńskim getcie. Po jego likwidacji ukrywała się w okolicznych wsiach: “Tydzień przed utworzeniem getta [getto w Szczuczynie powstało 20 lipca 1941 r.], polscy stróże wypędzili wszystkich, nie pozostawiając nikogo w domu, jakoby do wyrywania trawy. Zapędzono ich na cmentarz. Pozostawiono jedynie kobiety i kilku mężczyzn. Na drugi dzień znaleziono 100 mężczyzn w bratnim grobie. Wśród zamordowanych byli: syn Jony Lewinowicza, Panisz z synem Meirem, Jeszaja Kokoszko, Malkiel Lipsztejn i inni.” (Wokół Jedwabnego, tom II, 2002, s. 341)

Z poniższej relacji wynika, że masowych grobów na tej nekropolii jest więcej: “[…] wieczorem przyszedł […] sołtys były naszej wsi, Zyskowski Józef, i nakazał mi wziąć szpadel i iść na cmentarz żydowski […], poszli wszyscy mieszkańcy naszej wsi […], razem ze trzydzieści osób. Gdy zaszliśmy na cmentarz, spotkali nas Gardocki Antoni […], Kacprowski […], Pieńkowski […]. U ostatniego widziałem w ręku pistolet, ci kazali nam kopać [trzy doły]. Żydzi już byli przegnani na cmentarz i siedzieli, było ich jak przypuszczam około dwóch tysięcy, naokoło stali i pilnowali Polacy.” (zeznanie pana Józefa, Wokół Jedwabnego, t. I, s. 175)

Mniej więcej tydzień później “[udałem się] – zeznaje pan Józef – ze szpadlem na cmentarz żydowski, chodziło nas ze wsi Skaje przeszło dwadzieścia osób. Gdy przyszliśmy na cmentarz, spotkał nas Zakrzewski, imienia nie znam, były fotograf w Szczuczynie, i kazał zawalić mogiłę, gdzie pełno było trupów ludności żydowskiej. Zawaliliśmy i wróciliśmy do domów. Po dwóch, trzech dniach, tej nocy pomordowanych Żydów przywożono furami ze Szczuczyna, doły były już pokopane i my tylko wywracaliśmy trupów z wozów i zawalaliśmy. Przywieziono w tym czasie około piętnaście fur, na furmance było po trzech, dwóch i więcej trupów. Widziałem, jak przywozili trupów Polacy.” (zeznanie pana Józefa, Wokół Jedwabnego, t. I, s. 175)

Potwierdza się to również we współczesnych relacjach: “A co Pani myśli, że to był tylko jeden [dół]?! Jak oni zganiali ich z całego świata i zwozili, i w nocy, i w dzień, to nie było różnicy. Takie maleństwa, gołe je przywozili, bez ubrania, bez niczego. Boże! I tylko albo za rączkę albo za nogę i o ścianę. […] Doły były wypełnione, były okropne.” (mieszkanka gminy Szczuczyn, lat 84, Gmina Szczuczyn, 25 sierpnia 2016)

“12 lipca [1941] niemiecka komendantura polowa w Łomży przekazuje meldunek na podstawie raportu żandarmerii polowej, że od poniedziałku, 7 lipca czyli w kończącym się tygodniu, Polacy w Kolnie i Szczuczynie dokonali pogromów Żydów – w pierwszej miejscowości miało zginąć 30 osób, w drugiej 300-400.” (Wokół Jedwabnego, tom I, 2002, s. 466)

Identyfikacja grobu na podstawie badań

W dniu 08.11.2016 r. przeprowadzono wizję lokalną dwóch miejsc na cmentarzu żydowskim. Pierwsze miejsce to upamiętnienie znajdujące się przy północno-zachodniej granicy (GPS:N53°34.480‚E022°16.691), drugie miejsce zostało wskazane przez świadka (GPS: N53°34.474‚E022°16.853).

Nie prowadzono badań georadarowych.

Brak pomiaru rzeźby terenu (LIDAR) dla tego obszaru.

Przeprowadzono kwerendę fotografii lotniczych, w wyniku której pozyskano dwie fotografie z dnia 02.09.1944 r. oraz fotografię wojenną bez daty wykonania. Obie fotografie zarejestrowały wielkoformatowe naruszenie gleby wzdłuż wschodniej granicy cmentarza, a także infrastrukturę okopów przy granicy wschodniej oraz południowej. Ponadto dobrze widoczny dom przedpogrzebowy zlokalizowany od strony wschodniej. Widoczne dwa naruszenia w południowo-zachodnim rogu działki cmentarnej oraz za domem przedpogrzebowym w kierunku północnym.

Kontakt i współpraca

Nadal poszukujemy informacji nt. tożsamości ofiar i lokalizacji żydowskich grobów w Szczuczynie. Jeżeli wiesz coś więcej napisz do nas na adres mailowy: fundacjazapomniane@gmail.com.

Bibliografia

Nagranie Fundacji Zapomniane [zapis audio], imię: – [świadek historii], data ur. – [lat 85, 25 sierpnia 2016], miejsce zamieszkania: gmina Szczuczyn, płeć: mężczyzna, temat i słowa klucze: żydowskie groby w Szczuczynie, rozm. przepr. Agnieszka Nieradko, Gmina Szczuczyn, 25 sierpnia 2016 r.

Nagranie Fundacji Zapomniane [zapis audio], imię: – [świadek historii], data ur. – [lat 84, 25 sierpnia 2016], miejsce zamieszkania: gmina Szczuczyn, płeć: kobieta, temat i słowa klucze: żydowskie groby w Szczuczynie, rozm. przepr. Agnieszka Nieradko, Gmina Szczuczyn, 25 sierpnia 2016 r.


Dziękujemy Conference on Jewish Material Claims Against Germany (Claims Conference) za dofinansowanie projektu badawczego, dzięki któremu zdobyliśmy materiały dotyczące tej miejscowości.

In appreciation to the Conference on Jewish Material Claims Against Germany (Claims Conference) for supporting this research project. Through recovering the assets of the victims of the Holocaust, the Claims Conference enables organizations around the world to provide education about the Shoah and to preserve the memory of those who perished.