Przegaliny Małe

gmina: Komarówka Podlaska, powiat: radzyński, województwo: lubelskie

Typ miejsca

Las

Informacje nt. zbrodni

Jesienią 2021 r.  na zaproszenie sołtysa wsi Przegaliny Małe odbyliśmy wizję lokalną grobu dwóch żydowskich dziewcząt. Wiadomo o nich jedynie tyle, że były ok. 16-18 roku życia. Zostały schwytane przez nieznanych sprawców, którzy natychmiast powiadomili o tym fakcie Niemców stacjonujących w Komarówce Podlaskiej.  “Ja znam historię od takiego dziadka, on już nie żyje. Tam mieszkał w lesie. Tak opowiadał, że była taka historia, że przyprowadzili do niego dwie młode dziewczyny, takie 16-18 lat, nastolatki, wycieńczone, głodne, brudne do niego do domu, do sieni. Chciał im dać jeść, pić, to krzyczeli, że nie wolno. Przyprowadzili je i potem gdzieś tam wyszli na dwór, jeden ich pilnował, a drugi pojechał do Komarówki prosto, tam jest gmina. I tam stacjonowało SS, gestapo, na rowerach przyjechali. Jeden był z nich oficerem. No i przyszli. A ten właśnie, co mi opowiadał, ten dziadek, tak go będę nazywał, on już nie żyje, dał im jeść, jakieś tam kanapki, herbatę i tak dalej. No nakarmił ich, krótko mówiąc. I po cichu tam, nie gadajcie mówi do nich, bo będą problemy, ale one tam mało co mówiły, bo były wycieńczone te dziewczynki młode. I przyjechali tutaj. Wyprowadzili i kazali się tylko za ręce złapać, i mówią: „idźcie przed siebie tą dróżką”. Ja pokażę, którą dróżką, dziadek mi kiedyś pokazywał. To zarośnięte, to wszystko teraz już nikt nie chodzi, ale wiadomo gdzie, bo ja pamiętam. I tak szły do przodu, a oni szli z tyłu we dwóch, jeden i drugi. I potem wrócili się, wzięli tego dziadka z tego domu, Bierz szpadel i zakop ich, mówi, i ani słowa, bo będziesz leżał obok nich. Ale nie odeszli dopóki tego dołu nie wykopał. I jeszcze jak ich chował, to tak im ręce poskładał i tak do ziemi położył, że jak będzie zasypywał, to żeby ziemia na twarz nie padała. Tak mi to wszystko opowiadał. Tak mi to utkwiło w pamięci.” (Przegaliny Małe, 19 września 2021 r.)

Dokumenty historyczne odnotowują następujące zdarzenia na terenie wsi Przegaliny Małe:

  • jesienią 1941 r. w Przegalinach zamordowano 3 osoby, a czwartą postrzelono: “Wskutek donosu pracownika administracji niemieckiej (nazwisko nieznane) gestapo dokonało egzekucji 4 Żydów: Jośka zam. w Przegalinach i 3 Buciów (ojca z trzema synami) pochodzących z Wohynia i trudniących się handlem zbożem. Najmłodszemu z Buciów przestrzelono szczękę i został on zabrany z miejsca egzekucji przez miejscowego sołtysa”
  • jesień 1941 r. Ukraińcy zamordowali czterech Żydów “zatrudnionych” w majątku w Przegalinach. “W latach 1941-1942 w majątku w Przegalinach pracowało ok. 15 osób pochodzenia żydowskiego. Nadzór nad Żydami sprawowali Ukraińcy pozostający w służbie okupanta. Ukraińcy znęcali się nad Żydami, bili ich. Jesienią 1941 r. dokonali egzekucji po wypiciu znacznej ilości alkoholu, kilku Żydów usiłujących skryć się w stercie zboża. Pracownik folwarczny na rozkaz Ukraińców wywiózł ciała pomordowanych do lasu gdzie pochowano je we wspólnej mogile. Reszta Żydów została zamordowana prawdopodobnie w zimie 1942 r. , po niepowodzeniach Niemców na froncie wschodnim.” (IPN Bu 2448/595)

W zasobach Instytutu Yad Vashem znajduje się wzmianka o urodzonym w 1891 r. w Wohyniu mężczyźnie o imieniu Butchia Chudy. Był rolnikiem poślubionym Chanie z dom Weiland urodzonej w 1892 r. Jako miejsce ich śmierci wskazane są Przegaliny Małe. W tym samym archiwum znajduje się informacja i ich synu urodzonym w 1917 r. Moszem, który również zginął w Przegalinach Małych. Był jak ojciec rolnikiem, w chwili śmierci był kawalerem. Dalsze kwerendy pozwolą odpowiedzieć na pytanie czy są to te same osoby co wspomniany wyżej Bucia z trzema synami.

Upamiętnienie

Miejsce grobu zostało oznaczone drewnianą macewą w 2021 roku ramach projektu “Punkty Odniesienia – oznakowanie 25 żydowskich grobów wojennych drewnianymi macewami”. “Punkty odniesienia” to próba znalezienia sposobu na znakowanie odnalezionych mogił, zanim możliwe będzie ich upamiętnienie. Działanie ma na celu drobną ingerencję w krajobraz tych miejsc, która przypominałaby o tym, co w nim niewidoczne, a często obecne w pamięci lokalnych społeczności. Będąc jedynie tymczasowym upamiętnieniem, drewniane macewy mają otwierać możliwość przejęcia przez lokalne społeczności opieki nad tymi miejscami, oswojenia ich, a być może także uruchomienia własnych, związanych z nimi praktyk lub trwałego ich upamiętnienia. 

Więcej o projekcie można przeczytać tutaj: https://tinyurl.com/muknnyd6

Projekt  “Punkty Odniesienia – oznakowanie 25 żydowskich grobów wojennych drewnianymi macewami.” był realizowany dzięki dofinansowaniu Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny oraz The Matzevah Foundation.


Źródła

Transkrypcje

Kontakt i współpraca

Nadal poszukujemy informacji nt. tożsamości żydowskich ofiar w Przegalinach Małych. Jeżeli wiesz coś więcej napisz do nas na adres mailowy: fundacjazapomniane@gmail.com

Bibliografia

Nagranie Fundacji Zapomniane [zapis audio], Jarosław K. mieszkaniec wsi Przegaliny Małe, słowa klucze: żydowski grób w Przegalinach Małych; rozmowę przeprowadziła Agnieszka Nieradko, Przegaliny Małe, 19 września 2021 r.

IPN Bu 2448/595 dot. żydowskich grobów wojennych w m. Przegaliny


Dziękujemy International Holocaust Remembrance Alliance oraz Ambasadzie Republiki Federalnej Niemiec w Warszawie za dofinansowanie projektu badawczego, dzięki któremu zdobyliśmy materiały dotyczące tej miejscowości.