Pruszków

gmina Pruszków, powiat pruszkowski, województwo mazowieckie

Typ miejsca

Obecnie w miejscu grobów stanęło osiedle Lipowa Ostoja.

Informacje nt. zbrodni

Największym miejscem straceń i masowych pochówków na terenie Pruszkowa były tzw. glinianki przy cegielni. W latach 1939-1945 miało tam zginąć kilkuset Polaków, Żydów i cudzoziemców. Ustalono, że większość ofiar pochodziła z getta w Otwocku i pobliskich miejscowości. Zwłoki chowano w dołach, w miejscu egzekucji. Po wojnie prowadzono ekshumacje. Jednak spośród ok. 800 ofiar ekshumowano szczątki jedynie ok. 58 osób i przeniesiono na cmentarz parafialny. Można domniemywać, że ogromna większość ciał pozostała na terenie glinianek. Już w kwestionariuszu o egzekucjach masowych i grobach masowych z października 1945 roku zanotowano, że groby, których ilość jest szacowana na kilkadziesiąt, były trudne do odnalezienia. Były to groby pojedyncze oraz takie, w których warstwami zakopanych było do kilkudziesięciu osób. (IPN GK 163/45)

Zachowało się nazwisko jednej z setek ofiar zamordowanych na gliniankach. 15 kwietnia 1943 r. Anna Tambeli została wzięta na wychowanie przez rodzinę Tomaszewskich, była córką Żydówki. “Ponieważ Niemcy SS nie mogli jej zastać, zostawili kartkę, że ma się zgłosić. Sama poszła na posterunek i już nie wypuścili jej. Po ekshumacji przewieziono zwłoki do Zbikowa. Kula w tył głowy. Na gliniankach rozstrzeliwali Żydów, dzieci, dorosłych.” (IPN BU 2448/1007)

W styczniu 2017 r. spisaliśmy wspomnienia pana Jana (rocznik 1932), mieszkańca Pruszkowa. Z jego relacji wynika, że miejsc straceń w Pruszkowie było dużo – przy drodze na cmentarz też jest głaz. Koło elektrowni też jest upamiętnione miejsce. Jednak cegielnia była największym miejscem straceń. Według pana Jana nikt nie jest w stanie obliczyć, czy na gliniankach leży faktycznie 800 osób. Jednak według meldunków AK leży tam około 600 osób (i Polacy i Żydzi). Zabijano i ukrywających się Żydów, i Polaków, którzy ukrywali tych Żydów. Na przykład Zimmermann rozstrzelał dwie rodziny (polską i żydowską).

Po wojnie teren glinianek był eksploatowany, a w 2017 r. powstało tu osiedle “Lipowa Ostoja”.

 

Identyfikacja grobu na podstawie badań

 

 

Źródła

Kontakt i współpraca

Nadal poszukujemy informacji nt. tożsamości ofiar i lokalizacji żydowskich grobów w Pruszkowie. Jeżeli wiesz coś więcej, napisz do nas na adres mailowy: fundacjazapomniane@gmail.com.

 

Bibliografia

Zasób Fundacji Zapomniane, spisane wspomnienia pana Jana [rocznik 1932], mieszkańca Pruszkowa, 15 stycznia 2017 r.

IPN BU 2448/1004, Ankiety Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce oraz Okręgowej Komisji Badania Hitlerowskich w Warszawie, zebrane w latach 1968-1972.

Ankiety dotyczące województwa warszawskiego – XV, powiat Pruszków: ankiety.

IPN BU 2448/1007, Ankiety Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce oraz Okręgowej Komisji Badania Hitlerowskich w Warszawie, zebrane w latach 1968-1972. Ankiety dotyczące województwa warszawskiego-XV. Powiat Pruszkow: ankiety.

IPN GK 163/45, Ankieta. Egzekucje. Groby. Województwo warszawskie, tom V, Kwestionariusze o egzekucjach masowych i grobach masowych – woj. warszawskie.

IPN GK 163/62, Ankieta. Egzekucje. groby. Województwo warszawskie, tom II, Kwestionariusze o egzekucjach masowych i grobach masowych – woj. warszawskie.

Rejestr miejsc i faktów zbrodni popełnionych przez okupanta hitlerowskiego na ziemiach polskich w latach 1939-1945. Województwo stołeczne Warszawskie, Warszawa 1988, s. 243-248.

Dwie karty z Kartoteki tematycznej Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce.