Typ miejsca

Informacje nt. zbrodni

W 2022 r. badaliśmy sprawę zamordowania Muńka Rychtera ze Zdowa (link). Dzięki panu Józefowi Dorobiszowi, który przez lata pielęgnował pamięć o Muńku, dotarliśmy do miejsca, gdzie zakopano ciało młodego Żyda ze Zdowa i oznaczyliśmy je drewnianą macewą. Po jakimś czasie otrzymaliśmy informację o tym, że uczennica jednej ze szkół w Zawierciu dotarła do informacji o miejscu zakopania ciał zamordowanych członków rodziny Muńka Rychtera. Rychterowie byli jedyną żydowską rodziną mieszkającą w Zdowie, prowadzili sklep. Muniek był prawdopodobnie najmłodszym synem Majora i Sary Rychterów. Dzięki lokalnym mieszkańcom pozyskaliśmy wskazanie miejsca pochówku seniora rodziny tj. Majora oraz młodej ciężarnej kobiety z tej rodziny, której imienia nie znamy, prawdopodobnie synowej lub bratowej Majora. Zginęli w wyniku denuncjacji ich kryjówki.

„— Major to jest na Waleńcu pochowany.

Zapomniane: Major to jest właśnie tam, gdzie byliśmy naprzeciwko stajni?

— To Major tam jest pochowany.

Zapomniane: Momencik, to jest tam, gdzie jest to wyrobisko piachu, tak?

— Tak, tak. […]

Zapomniane: Czyli pan mi powie jeszcze jedną rzecz. W tej kryjówce, tam była ta kobieta ciężarna, co ją na Waleńcu zabili.

— Tak.

Zapomniane: Ale Rychterowie też tam byli w tej kryjówce?

— No byli. Przecież ona była synowa, jednego żona, tego Rychtera.

Zapomniane: A, ona była synowa tego Majora.

— Tak.

Zapomniane: Czyli ona była z tej rodziny.

— No byli. Przecież ona była synowa, jednego żona, tego Rychtera. Nie, nie synowa ino, szwagierka niby. Brata żona.

Zapomniane: Brata Majora…

— Majorowego brata, żona była, tak.

Zapomniane: A, czyli to było wszystko jedna rodzina.

— I tu, gdzie ja tu mieszkam, tam były takie sterty. I tam na tej stercie takie dziury zrobili, tam spali. Ale jak dziadek mój był… Dowiedział się, mówi tak. Tu taki znajomy jeden mówił tak: Słuchaj, no, tam mówią, że Żydy się chowają, Jakby was przeskarżyli, to przyjadą i wybiją całą rodzinę.

Zapomniane: A to była na waszym, ta sterta, tak?

— Tak, tak. Głównie tu, gdzie ja mieszkam, to na placu było. Bo no, tę Żydówkę starą mówił Sura. Tak, i mówi: Słuchaj Sura. Weź wyjdź, bo przez ciebie mi wybiją całą rodzinę. I ta babka moja nosiła im jeść.

Zapomniane: A gdzie oni poszli potem?

— A tam w polu, tam w stronę Dobrogoszczyc, a bliżej, tam w takich dołach. Tam się przechowywali. Takie zarośla, takie krzewy były i taki był dół głęboki. I tam w tym się chowali. I tam poszedł… Poszedł… Babka poszła zanieść im jeść.

Babka idzie z tym jedzeniem tam, a tam przyjechała policja z Lelowa. I wtedy oni, tam tych, to ta policja granatowa postrzelała wtedy. I ta policja granatowa przyjechali, tam był taki dom. Był tam jeszcze jeden dom zdaje się. I przyjechali, i idą w te doły, bo gdzieś musieli namiary mieć, że tam oni są w tych dołach.” (9 maja 2024 r.)

Tego samego dnia udaliśmy się do lasu pod Boblicami na miejsce, gdzie zakopano zamordowanego Icka Rychtera.

„Zapomniane: A pan mi powie, to kto to był z tej rodziny tutaj pochowany?

— Icek czy jakiś. No z tych Richterów oczywiście. Szubert [Julius Schubert, zastępca komendanta żandarmerii niemieckiej w Żarkach] jechał furmanką, z woza zeszedł i szedł lasem. I tu go napotkał. Rychter nie siedział we wsi, bo się bał, po lesie chodził. I jak go spotkał, to go zabił.  Tutaj to przychodziłem na grzyby i ten mi pokazywał, mówi: o tutaj, mówi, zabili tego Muńka czy jakiegoś. Nie Muńka, a tego…. Icka. No bo Srul był, Icek i dwóch było bliźniaków.” (9 maja 2024 r.)

Józef Kijowski w książce poświęconej wojennej historii okolic Zawiercia wymienia następujących członków rodziny Rychterów ze Zdowa:
Major, Dawid, Icek, Moniek, Srul, Rychter (żona), Sura. Wszyscy prawdopodobnie zginęli w Zagładzie. (Kijowski, 1999)

Kontakt i współpraca

Nadal poszukujemy informacji nt. tożsamości żydowskich ofiar w Dobrogoszczycach. Jeżeli wiesz coś więcej, napisz do nas na adres mailowy: fundacjazapomniane@gmail.com.

Bibliografia

Nagranie Fundacji Zapomniane [zapis audio], Kazimierz M., rozmowę przeprowadził Andrzej Jankowski, 9 maja 2024 r.

Józef Kijowski „Ziemia zawierciańsko-myszkowska w latach okupacji hitlerowskiej 1939-1945”, Zawiercie 1999

Materiały do tej strony zostały opracowane, zdigitalizowane i udostępnione w ramach projektu „Zapomniane miejsca i historie. Rozwój cyfrowego archiwum żydowskich grobów wojennych poza obozami Zagłady”, dofinansowanego ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.