Typ miejsca

skraj pola uprawnego, na szczycie wąwozu

Informacje nt. zbrodni

W miejscowości Zrąb, przy drodze z Zamościa do Skierbieszowa, po lewej stronie drogi stoi dom. Został zbudowany przed wojną przez Polaka o nazwisku W. i Żyda Mendla. Żydowska rodzina liczyła trzy osoby: ojciec, matka i córka. Byli jedyną żydowską rodziną w Zrębiu. Mieli w tym domu sklep. Prawdopodobnie w 1942 r. Niemiecki żandarm z Udryczy zastrzelił żydowską rodzinę w ich domu. Zabitych kazał pochować młodemu W., który zakopał ciała na końcu pola około 200 metrów od domu. Udało się nam ustalić imiona rodziców i córki. Byli to Mendel, Tajka i Niura.

W 2022 r. odbyliśmy rozmowę z byłym mieszkańcem Zrębia, który pamiętał zamordowanie żydowskiej rodziny: „Proszę pana, tam mieszkał taki W., ten Żyd nazywał się Mendel. On ten dom zbudowali wspólnie, z tym W. zbudowali ten dom. I ci Żydzi zajmowali tam jedno skrzydło tego domu i mieli sklep. Jak to było przed wojną, takie nieporozumienia, rywalizacja. Więc dlatego z drugiej strony, naprzeciwko tego sklepu żydowskiego założyli sklep znowuż Polacy, swój. W tym sklepie tam mój stryj był przez jakiś czas sklepowym. To była taka konkurencja. I tam mieszkali Żydzi, tak. Prawdopodobnie w tym czasie, Niemcy z Udrycz przyszli. Wywołali tego W., który tam mieszkał, był kawalerem. Kazali mu, żeby tych Żydów on wywołał na dwór. On poszedł, no ale te Żydy, tam były tylko Żydówki, była matka i dwie córek. Powiedziały, że one nie wyjdą z tego domu. I jak ich mają zabić, to niech tu przyjdą i zabiją. I ci Niemcy przyszli. I zastrzelili ich na łóżkach, w pościeli. Kazali temu chłopakowi zabrać tych Żydów i zakopać. I on z tą pościelą ich tam wzięli razem do tego lasku z tyłu.” (Zamość, 2022 r.)

Upamiętnienie

Miejsce pochówku zostało oznaczone drewnianą macewą 11 maja 2023 roku w ramach projektu „Punkty odniesienia. Współtworzenie drewnianych macew z lokalną społecznością”.

Oznakowanie było efektem warsztatów przeprowadzonych w Zamościu z udziałem uczniów II Liceum. Podczas spotkania uczestnicy przygotowali drewniany znacznik w kształcie macewy. Przy użyciu przenośnego lasera wypalono na nim napis wraz z imionami ofiar, zapisanymi odręcznie przez uczestników. Wspólnie oznaczono nim nieupamiętnione dotąd miejsce pochówku żydowskiej rodziny Mendla, Chajki i Niury, zamordowanych przez niemieckiego żandarma w ich domu w miejscowości Zrąb.

„Punkty odniesienia” to próba znalezienia sposobu na znakowanie odnalezionych mogił, zanim możliwe będzie ich trwałe upamiętnienie. Działanie zakłada drobną ingerencję w krajobraz tych miejsc, która przypomina o tym, co w nim niewidoczne, a często obecne w pamięci lokalnych społeczności. Będąc tymczasową formą upamiętnienia, drewniane macewy mają otwierać możliwość przejęcia przez lokalne społeczności opieki nad tymi miejscami, ich oswojenia, a być może także uruchomienia własnych praktyk pamięci lub doprowadzenia do trwałego upamiętnienia.

Projekt „Punkty odniesienia. Współtworzenie drewnianych macew z lokalną społecznością” był realizowany dzięki dofinansowaniu Stowarzyszenia Żydowski Instytut Historyczny.

Więcej o projekcie można przeczytać tutaj: link

Identyfikacja grobu na podstawie nieinwazyjnych badań.

W dniu 23.02.2022 przeprowadzono wizję lokalną w obszarze wskazywanym jako miejsce zagrzebania 3 ofiar (GPS: N 50°48.361′ E023°18.740′). Lokalizacja znajduje się na skraju pola ornego i zalesionego wąwozu. Ze względu na brak dokładniejszych informacji dotyczących lokalizacji grobu, precyzyjne zidentyfikowanie jego położenia nie jest możliwe (zał. fotografie lokalizacji 1-3).

Nie prowadzono kwerendy archiwalnych fotografii lotniczych dla tego obszaru.

Kontakt i współpraca

Nadal poszukujemy informacji nt. tożsamości żydowskich ofiar w Zrębiu. Jeżeli wiesz coś więcej, napisz do nas na adres mailowy: fundacjazapomniane@gmail.com.

Bibliografia

Nagranie Fundacji Zapomniane [zapis audio], Bogumił J. ur. 1936 r., rozmowę przeprowadził Marek Kołcon, lipiec 2022 r.

Materiały do tej strony zostały opracowane, zdigitalizowane i udostępnione w ramach projektu „Zapomniane miejsca i historie. Rozwój cyfrowego archiwum żydowskich grobów wojennych poza obozami Zagłady”, dofinansowanego ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.