Typ miejsca

Informacje nt. zbrodni

Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce odnotowuje następujące mordy na Żydach, do jakich doszło na terenie Szczebrzeszyna:

• 7 lipca 1941 r. wieczorem Niemiec rozstrzelał młodą Żydówkę l. 22.
• Kilka dni przed 18 lutego 1942 r. za Szczebrzeszynem w kierunku Zwierzyńca, gestapo rozstrzelało 20 letnią Żydówkę. Niemcy nie zauważyli obowiązującej opaski na ramieniu.
• 11 maja 1942 r. przed magistratem w Szczebrzeszynie przed ósmą rano Niemcy rozstrzelali żydowskiego drukarza Kligiera. (IPN Bu 2448/ 608, s. 172, 175, 179)

Nazwisko Kligier pojawia się na liście mieszkańców Szczebrzeszyna, którzy w maju 1940 r. otrzymali macę oraz wsparcie finansowe z Jointu. Jednym z nich był nijaki Mosze Kligier. (AŻIH).

• 17 czerwca 1942 r. na podwórzu magistrackim rozstrzelano Żyda Gelerntera. (IPN Bu 2448/ 608, s.195)

W bazie nazwisk ofiar Zagłady Instytutu Yad Vashem znajdują się informacje o czterech mężczyznach o tym nazwisku, którzy zginęli w Szczebrzeszynie w 1942 r.: Aron Mojżesz, Mordechaj i Zew.

• 18 lipca 1942 r. w nocy rozstrzelano sześciu żydowskich mężczyzn.
• 27 lipca 1942 r. w odwecie za zabicie niemieckiego konfidenta rozstrzelano 7 osób, w tym jednego Żyda.
• 8 sierpnia 1942 r. w ciągu dnia w trakcie wysiedlenia zamordowano 13 osób.
• Wrzesień 1942 r. przy ul. Frampolskiej w Szczebrzeszynie zamordowano 20 osób.
• Wrzesień 1942 r. w ramach akcji wyniszczania Żydów zamordowano 4000 osób, ciała ofiar zakopano na cmentarzu żydowskim w mogiłach zbiorowych.
• 15 października 1942 r. w lesie zwanym „remizą” żandarm zamordował dwóch mężczyzn: Lejzora Zero rzeźnika zam. w Szczebrzeszynie, Tuchsznajder, fryzjer zam. w Szczebrzeszynie. (IPN Bu 2448/ 608, s. 199, 200, 205,206, 210, 211, 223, 225, 227)

Nazwisko Leizera Zhiro pojawia się w Księdze Pamięci Żydów szczebrzeszyńskich na liście ofiar Holocaustu. Fryzjer Jozef Tuchsznajder figuruje na liście rzemieślników żydowskich z powiatu biłgorajskiego datowanej na 15 lutego 1942 r.

• 26 października 1942 r. ok. godziny 18.00 zamordowano pięć żydowskich kobiet.
• 16 listopada 1942 r. żandarm zamordował żydowską kobietę z Goraja o nazwisku Oberweis. Miała ok. 30 lat, była konwertytką na katolicyzm, ok. 1940 r. najęła się do pracy na posterunku żandarmerii w Szczebrzeszynie. „Posłano ją po coś do miasta, poszedł za nią żandarm, strzelił z tyłu w głowę”. (IPN Bu 2448/ 608, s. 237, 238, 241 i 242)
• Kilka dni przed 28 lipca 1943 r. została zamordowana młoda Żydówka z siedmioletnim dzieckiem. Kobietę zastrzelono gdy wyskakiwała z transportu, dziecko zostało zabrane przez robotników z „Aksy”, zostało zastrzelone przez żandarmów. (IPN Bu 2448/ 608, s. 254 i 255)

Upamiętnienie

Miejsce pochówku zostało oznaczone drewnianą macewą 20 marca 2024 roku w ramach projektu „Punkty odniesienia”.

Oznakowanie odbyło się z inicjatywy Fundacji Miejsce Uwagi i było możliwe dzięki współpracy z lokalnymi aktywistami pamięciowymi oraz przedstawicielami władz lokalnych. Miejsce zostało wspólnie oznaczone symboliczną drewnianą macewą, rozpoczynając proces, którego celem jest doprowadzenie do trwałego upamiętnienia znajdujących się tu pochówków. Do tego momentu miejsce to pozostawało nieoznaczone w krajobrazie.

„Punkty odniesienia” to próba znalezienia sposobu na znakowanie odnalezionych lub domniemanych mogił, zanim możliwe będzie ich trwałe upamiętnienie. Działanie zakłada drobną ingerencję w krajobraz tych miejsc, która przypomina o tym, co w nim niewidoczne, a często obecne w pamięci lokalnych społeczności. Będąc tymczasową formą upamiętnienia, drewniane macewy mają otwierać możliwość przejęcia przez lokalne społeczności opieki nad tymi miejscami, ich oswojenia, a być może także uruchomienia własnych praktyk pamięci lub doprowadzenia do trwałego upamiętnienia.

Działanie było częścią międzynarodowego projektu „MultiMemo. Multidirectional Memory: Remembering for Social Justice”, finansowanego przez Unię Europejską w ramach programu CERV.

Więcej o projekcie „Punkty odniesienia” można przeczytać tutaj: link

Identyfikacja grobu na podstawie nieinwazyjnych badań.

W dniu 20.03.2024 r. przeprowadzono wizję lokalną na cmentarzu żydowskim w Sczebrzeszynie (woj. lubelskie) przy ul. Cmentarnej 30 w celu zlokalizowania miejsc zbiorowych grobów ofiar Zagłady. Obszar zbiorowych grobów został częściowo oznaczony, co pozwala na precyzyjne zlokalizowanie grzebalisk (GPS: 50° 41′ 34.48″ N 22° 58′ 22.901″ E).

Badania zostały przeprowadzone z użyciem georadaru MALA X3M/RAMA /500 MHZ. W sumie zebrano 15 echogramów o nazwach: SZC10001-SZC10003, SZC20001-SZC20004, SZC30001-SZC30004, SZC40001-SZC40004. Naruszenia warstw gleby zostały wymienione w tabeli anomalii. Echogramy SZC1/SZC2/SZC3/SZC4 oznaczono czerwonymi strzałkami w miejscach występujących anomalii.

Fotografia lotnicza
W wyniku kwerendy archiwalnych fotografii lotniczych przeprowadzonej w National Archives and Records Administration (NARA) dla obszaru Szczebrzeszyna, woj. lubelskie, pozyskano archiwalną fotografię lotniczą o sygnaturze: GX12372 SD frame 31. Data wykonania fotografii to 25.08.1944 roku, godzina 11:44. Kadr zdjęcia lotniczego obejmuje obszar poszukiwań lokalizacji zbiorowych grobów ofiar Zagłady, w granicach cmentarza żydowskiego przy ul. Cmentarnej 30. Teren cmentarza jest bardzo dobrze widoczny ze względu na mocne doświetlenie światłem słonecznym. Ciemne plamy widoczne w obszarze cmentarza to cienie rzucane przez stare drzewa rosnące od północno-wschodniej strony. Ponadto zdjęcie rejestruje ścieżki przecinające teren cmentarza od północnej, zachodniej, południowej oraz wschodniej strony cmentarza. W zachodniej partii cmentarza około 50 metrów bieżących od ulicy cmentarnej widoczne są wyraźne naruszenia gleby. Rozległe plamy w tonie jasnoszarym to pozostałości po zagrzebanych jamach zbiorowych grobów ofiar. Jasny ton jest rezultatem odbicia promieni słonecznych od cząstek kwarcu zalegającego w glebie. Kształty tych miejsc są nieregularne ze względu na rozsypiska wydobytego piachu, który został przeniesiony poza światło samych grzebalisk.

LiDAR (pomiar rzeźby terenu)
Rzeźba terenu wskazuje na cztery lokalizacje zbiorowych grobów znajdujących się w zachodniej części cmentarza. Wszystkie cztery miejsca zawierają depresje o przybliżonym formacie ok. 10.0 mb x ok. 2.5 mb (ilustracja 2) Miejsca naruszeń warstw gleby pokrywają się z lokalizacjami naruszeń widocznych na archiwalnej fotografii lotniczej o sygn. GX12372 SD frame 31. 25.08.1944 r. / godzina 11:44.

Notatka do pobrania tutaj: link do pliku PDF

Kontakt i współpraca

Nadal poszukujemy informacji nt. tożsamości żydowskich ofiar w Szczebrzeszynie. Jeżeli wiesz coś więcej, napisz do nas na adres mailowy: fundacjazapomniane@gmail.com.

Bibliografia

IPN Bu 2448/608 z akt zespołu Ankiety GKBZH w Polsce.

Klukowski Z. „Zamojszczyzna 1918-1943”, Warszawa 2008

AŻIH 301/5503 Relacja Zofii Skorzek

Materiały do tej strony zostały opracowane, zdigitalizowane i udostępnione w ramach projektu „Zapomniane miejsca i historie. Rozwój cyfrowego archiwum żydowskich grobów wojennych poza obozami Zagłady”, dofinansowanego ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.