Informacje nt. zbrodni

W lesie na obrzeżach wsi zamordowano młodą Żydówkę. Ciało zagrzebano na miejscu. Lokalizacja grzebaliska była możliwa dzięki dokładnemu wskazaniu pochodzącemu od potomkini mężczyzny, który zakopał ciało kobiety. W 2021 r. Anna Brzyska aktywistka pamięciowa z Brzeska i wieloletnia opiekunka tamtejszego cmentarza żydowskiego zarejestrowała relację mieszkanki Rajbrotu:

„Córka mężczyzny, który zakopywał zamordowaną dziewczynę żydowską pamiętała to miejsce. To jest już kolejna osoba, która powiedziała mi o tym przypadku. Człowiek pracował w polu i dlatego go zatrudniono do zakopania zamordowanej dziewczyny. Tu była zamordowana, w tym lasku, i dlatego tutaj ją zakopano, korzystając z siły tego mężczyzny, który pracował w polu. Podejrzewam, że ona była miejscowa, bo w Rajbrocie było kilka rodzin żydowskich przed wojną.” (Rajbrot, 6 kwietnia 2021 r.)

W 2009 r. historyk Łukasz Krzyżanowski napisał artykuł dotyczący mordu w Rajbrocie. Informacje o tym zdarzeniu zbierał wśród naocznych świadków:

„Krowy pasłem i się patrzyłem, to oni do mnie krzyknęli Nie gap się! […] W haleczce samej tę dziewczynkę prowadzili. Mała była. Może 13-14 lat. Małka ją wołali. Żydóweczka. […] Chowała się tu gdzieś. Przyszła do mleczarni. Tam mój wujek pracował. Dał jej sera pojeść i mleka popić. Głodne toto było takie! Ech! Żydówkę z tej mleczarni już tylko w samej haleczce, białej, na śmierć poprowadzili. Takie to bidne było. […] Ja wiem, gdzie tę Żydówkę pochowali. Możemy tam pójść. […] Dwóch ją prowadziło. Dwóch Polaków w niemieckich mundurach. Jeden z nich B. się nazywał. Ludzie mówili, że miał dziewięć śmierci na rewolwerze zaznaczonych. Ja w tym miejscu krowy pasłem. Były dwa strzały. Chyba jesienią, ale nie wiem, którego roku. Żydów już wtedy we wsi nie było. […] To gdzieś tutaj musi być. Tu ją zakopali. Szewc K. tu w polu robił. To mu kazali dół wybrać. Gdzieś koło tej jodełki. […] Małkę w bieliźnie na śmierć prowadzili. Małą taką. Nie wiem, czy jej tę sukienkę przed śmiercią zdjąć kazali, czy jak jej pojeść dali w mleczarni, to ona ją tam zostawiła, wiedząc, że zginie… W sukience po niej to potem K. chodziła.”

Inny cytowany w artykule mieszkaniec wspomina, że po wojnie grobem opiekowały się dzieci, prawdopodobnie uczniowie miejscowej szkoły: „Tu dzieci chodziły kiedyś ten grób stroić, ale teraz to już nie wiadomo dokładnie gdzie on jest.”

W 2024 r. odbyliśmy kolejną wizję lokalną miejsca grobu w Rajbrocie. Spotkaliśmy się z kilkorgiem mieszkańców, którzy znali historię zamordowanej Żydówki z opowieści rodziców. Rozmawialiśmy z córką mężczyzny, który zakopał jej ciało:

Zapomniane: Czy Pani coś słyszała na ten temat tej zamordowanej Żydówki? 

Pani: No słyszałam, to mój tata ją pochował. […] Ale tam jest tabliczka [drewniana macewa].

Zapomniane: Tabliczka jest w dobrym miejscu?

Pani: Tak.

Zapomniane: I co tata mówił o tym? Bo chcieliśmy się czegoś więcej o tej dziewczynie dowiedzieć.

Pani: Tyle, że ją przyprowadzili, bo to byli Niemcy, tak. Prowadzili ją, a on był prawie w polu. No i co? Było puch! No i on musiał ją zakopać.

Zapomniane: I z kim on ją zakopywał?

Pani: Sam.

Zapomniane: Ale czy mówił, czy to było dziecko, czy raczej nastolatka, czy młoda kobieta? 

Pani: To była młoda kobieta.

Zapomniane: I nie znał jej sprzed wojny? To nie była miejscowa jakaś Żydówka? 

Pani: Nie. 

Zapomniane: A czy pani tata wracał kiedyś w to miejsce? Chodziło się tam, w to miejsce, gdzie ona była zakopana?

Pani: To właśnie było koło naszego pola. Zaraz my tam przechodzili, tam była droga i tak no, w każdy dzień tam…

Zapomniane: A jak przechodziliście tam z tatą, to tata wam mówił o tym miejscu?

Pani: Nie.

Zapomniane: Nie wspominał o tym? 

Pani: Nie wspominał. Nie miał nijakiego wyjścia, no musiał. Musiał zakopać, no i przysypać ziemią, no i tak.

Zapomniane: A czy pamięta pani, czy tam kiedyś ktoś chodził, żeby jakąś świeczkę palić? 

Pani: Dzieci, dzieci takie. Bo to się… Rodzice mówili, że tu Żydówka, tu Żydówka. No to dzieci takie, malutkie dzieci.

Zapomniane: I to nie była Żydówka z Rajbrotu?

Pani: Nie.

(Rajbrot, 3 września 2024 r.)

Upamiętnienie

Miejsce grobu zostało oznaczone drewnianą macewą w 2022 roku ramach projektu „Punkty Odniesienia – oznakowanie 25 żydowskich grobów wojennych drewnianymi macewami”. „Punkty odniesienia” to próba znalezienia sposobu na znakowanie odnalezionych mogił, zanim możliwe będzie ich upamiętnienie. Działanie ma na celu drobną ingerencję w krajobraz tych miejsc, która przypominałaby o tym, co w nim niewidoczne, a często obecne w pamięci lokalnych społeczności. Będąc jedynie tymczasowym upamiętnieniem, drewniane macewy mają otwierać możliwość przejęcia przez lokalne społeczności opieki nad tymi miejscami, oswojenia ich, a być może także uruchomienia własnych, związanych z nimi praktyk lub trwałego ich upamiętnienia. 

Więcej o projekcie można przeczytać tutaj: link

Projekt „Punkty Odniesienia – oznakowanie 25 żydowskich grobów wojennych drewnianymi macewami.” był realizowany dzięki dofinansowaniu Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny oraz The Matzevah Foundation.

Identyfikacja grobu na podstawie nieinwazyjnych badań.

W dniu 06.04.2021 r. przeprowadzono wizję lokalną w miejscu precyzyjnie wskazanym jako pojedynczy grób młodej kobiety (GPS: N 49°49.253′ E 020°28.584′).

W 2024 r. przeprowadzono badania z użyciem georadaru (MALA X3M/ 500 MHz). Badania przeprowadzono w miejscu precyzyjnie wskazanym jako miejsce pochówku pojedynczej ofiary. Pobrano profile georadarowe o długości ok. 7 m, oznaczone jako: RAJ10001 i RAJ10002. Echogramy wykazały naruszenie warstw gleby na głębokości ok. 1,20 m – ok. 3,20 m (oznaczone czerwonymi strzałkami). Niewielkie zaburzenie widoczne na przetworzonych profilach georadarowych jest prawdopodobnie pozostałością po wykopaniu grobu ofiary pochowanej w tym miejscu. Przybliżone wymiary wykopu to: ok. 1,90 m x ok. 3,20 m. 0,60 m, głębokość ok. 0,80 – 1,0 m poniżej poziomu gruntu.

Model terenu (LiDAR) nie jest w tym przypadku pomocny.

Nie przeprowadzono kwerendy zdjęć lotniczych dla tego obszaru.

Badania przeprowadzone w 2024 roku były finansowane przez Unię Europejską NextGenerationEU.

Kontakt i współpraca

Nadal poszukujemy informacji nt. tożsamości żydowskich ofiar w Rajbrocie. Jeżeli wiesz coś więcej, napisz do nas na adres mailowy: fundacjazapomniane@gmail.com. 

Bibliografia

Nagranie Fundacji Zapomniane (zapis audio), Iwona Z. mieszkanka Rajbrotu, temat i słowa klucze: żydowskie groby w Rajbrocie. Rozmowę przeprowadziła Anna Brzyska, Rajbrot 2021 r.

Nagranie Fundacji Zapomniane (zapis audio), mieszkanka Rajbrotu, temat i słowa klucze: żydowskie groby w Rajbrocie. Rozmowę przeprowadziła Agnieszka Nieradko, 3 września 2024 r., Rajbrot.

Krzyżanowski Ł. 2009 r. (archiwum autora)

Dziękujemy International Holocaust Remembrance Alliance oraz Ambasadzie Republiki Federalnej Niemiec w Warszawie za dofinansowanie projektu badawczego, dzięki któremu zdobyliśmy materiały dotyczące tej miejscowości.