Typ miejsca

Informacje nt. zbrodni

W maju 2021 r. natrafiliśmy na informację o grobie żydowskiej dziewczynki we wsi Pawlichy. Przybliżoną lokalizację grzebaliska wskazali mieszkańcy wsi, których przodkowie zapamiętali zamordowanie dziewczyny i zakopali jej ciało. 

„Ja z ’58 roku jestem. Jak tam dziadek opowiadał, to słuchałem z boku, to tyle wiem. Tu Żydówka jest pogrzebana. I mój dziadek z sąsiadem, już obaj nie żyją, pochowali ją. Michał Żur był komendantem tu w Księżpolu, no i tutaj przyprowadził Żydówkę, tam wykorzystał i zabił. Tam taka szopka była na drzewo i tam… I on ją tutaj zgwałcił. Ona miała 17, 18 lat. I oni, mój dziadek i Wójcik, pochowali.
— A wie pan, w którym miejscu?
— Pochowana jest? Tak, to jest miejsce mi dobrze znane.” (Pawlichy, maj 2021 r.)

Z rozmów z mieszkańcami wynikało, że dziewczyna pochodziła z sąsiedniej wsi Stare Króle. W trakcie kwerendy w Archiwum Państwowym w Kraśniku udało nam się dotrzeć do rejestru mieszkańców gminy Księżpol. Wynika z niego, że przed wojną we wsi Stare Króle mieszkały trzy żydowskie rodziny. Jedyną osobą pasującą do opisu dziewczyny zamordowanej w Pawlichach jest jedna z córek Icka Tellera, Sura. Rodzina Tellerów mieszkała w Starych Królach pod nr 1. Icek Teller urodził się w Krzeszowie 4 XI 1881 r., zmarł w Starych Królach 23 stycznia 1938 r. Jego żoną była Perla z domu Brojt ur. 19 lutego 1881 r. Ich dzieci to:
Maria ur. 1907 w Krzeszowie, Rojza ur 1910 w Krzeszowie, w 1934 r. (wyjechała do Warszawy, zamieszkała pod adresem Nalewki 33-43), Sender ur. 1912 r. w Krzeszowie, Chaim ur. 1920 r. w Królach Starych, Sura ur. 1923 r. w Królach Starych. Wszystko wskazuje na to, że Sura Teller jest dziewczyną zgwałconą i zamordowaną w Pawlichach ok. 1941-1942 r. W chwili śmierci miała 18-19 lat. Została zamordowana i zakopana 350 m od swojego rodzinnego domu. 

Upamiętnienie

Miejsce pochówku zostało oznaczone drewnianą macewą 19 września 2023 roku w Księżpolu w ramach projektu „Punkty odniesienia. Współtworzenie drewnianych macew z lokalną społecznością”.

Oznakowanie było efektem warsztatów, które odbyły się wspólnie z młodzieżą z Zespołu Szkół w Księżpolu. Podczas spotkania uczestnicy przygotowali drewniany znacznik, którym następnie oznaczyli nieupamiętnione dotąd grzebalisko Sury Teller. Do tego momentu miejsce to pozostawało niewidoczne w krajobrazie.

„Punkty odniesienia” to próba znalezienia sposobu na znakowanie odnalezionych mogił, zanim możliwe będzie ich trwałe upamiętnienie. Działanie zakłada drobną ingerencję w krajobraz tych miejsc, która przypomina o tym, co w nim niewidoczne, a często obecne w pamięci lokalnych społeczności. Będąc tymczasową formą upamiętnienia, drewniane macewy mają otwierać możliwość przejęcia przez lokalne społeczności opieki nad tymi miejscami, ich oswojenia, a być może także uruchomienia własnych praktyk pamięci lub doprowadzenia do trwałego upamiętnienia.

Projekt „Punkty odniesienia. Współtworzenie drewnianych macew z lokalną społecznością” był realizowany dzięki dofinansowaniu Stowarzyszenia Żydowski Instytut Historyczny.

Więcej o projekcie można przeczytać tutaj: link

Identyfikacja grobu na podstawie nieinwazyjnych badań.

W dniu 14.04.2013 r. przeprowadzono wizję lokalną w miejscu precyzyjnie wskazanym (GPS: N 50°25.724′ E 022°45.638′), jako grób pojedynczej ofiary (Sura Teller). Miejsce to znajduje się blisko głównej drogi biegnącej przez miejscowość Pawlichy, teren jest zadrzewiony i podmokły.

Wskazany obszar poddano badaniom z użyciem georadaru (GPR). Zebrano 4 profile o nazwach: PLY10001–PLY10004, na echogramach oznaczono lokalizację grobu (czerwone koło) na ok. 4.4–5.6 mb, przypuszczalna głębokość ok. 0.70–1.0 m p.p.t. Zaznaczone naruszenie warstw gleby na pobranych profilach georadarowych jest bardzo delikatne, na profilu o PLY 10004 naruszenie jest najwyraźniej zarejestrowane.

Pomiar rzeźby terenu (LiDAR) w tym przypadku nie jest pomocny.

Nie prowadzono kwerendy archiwalnych fotografii lotniczych dla tego obszaru.

Kontakt i współpraca

Nadal poszukujemy informacji nt. tożsamości żydowskich ofiar w Pawlichach. Jeżeli wiesz coś więcej, napisz do nas na adres mailowy: fundacjazapomniane@gmail.com.

Bibliografia

Nagranie Fundacji Zapomniane [zapis audio], mieszkaniec wsi Pawlichy ur.1958, rozmowę przeprowadził Marek Kołcon, Pawlichy, 2 maja 2021 r.

Rejestr mieszkańców gmina Księżpol, Stare Króle VIII sygn.37/24/0/2/22. Archiwum Państwowe Kraśnik

Dziękujemy International Holocaust Remembrance Alliance za dofinansowanie projektu badawczego, dzięki któremu zdobyliśmy materiały dotyczące tej miejscowości.