Typ miejsca

Informacje nt. zbrodni

Między czerwcem a lipcem 1942 r. w Nedeżowie żandarmeria niemiecka zamordowała ok. 10 osób. Żydów z Nedeżowa – mężczyzn, kobiety i dzieci. Ciała ofiar zakopano w dwóch grobach. Jeden grób znajduje się we wsi, drugi w lesie.

W 2025 r. odbyliśmy wizję lokalną miejsca grobu z udziałem rodziny naocznej świadkini zamordowania żydowskich rodzin z Nedeżowa.

Świadkini: No kazali Żydów… Nie wiem, ile rodzin ich tam było, czy dwie czy ile. I kazali im wykopać dół. I oni wykopali ten dół i pozabijali ich do tego dołu. A Mindzia, co się ze mną bawiła, leciała tu i widziała, jak ich zabijają. Ale się bała tu podejść. Przyleciała do nas, no to zara ludzie się [niewyraźne], baby tu na łące, a chłopy stali u nas. Przyleciała do nich i mówi tak: Jakby mnie tam ktoś zaprowadził, to ja bym poszła, niech mnie zabiją. Bo co ja tu będę sama robić? No i taki był chłopak, wziął ją za rączkę i mówi: To chodź, ja cię zaprowadzę. No i wziął ją za rękę i poszedł, a ja za nimi. No i kazali jej poznawać, kto tu leży w tym dole i ją zabił, i już. I koniec był. No tutaj stałam, z tyłu tak i my tak tu oglądaliśmy, ja z ciocią. […] Był Moszku. Moszku, on mieszkał tam, gdzie świetlica nasza. Tam, o tam. On tam mieszkał, Moszku, i był Srulku, i ta Mindzia, i Chajka była. To pewnie była ich mama, Chajka.
Zapomniane: Tu była droga i oni pod drogą im kazali wykopać?
Świadkini: Nie, tu była droga, tędy leciała. A oni im za tą drogą… Tak jak leci. Za tą drogą kazali tu z boku wykopać dół. No i tu ich zabili. W tym dole.
(Nedeżów, 2025 r.)

W wizji lokalnej wziął również były sołtys Nedeżowa rocznik 1938 r.:
Zapomniane 1: Przyjechaliśmy, żeby poszukać grobu żydowskich rodzin, które zostały tutaj zabite.
Świadek: Być może stoimy na tym.
Zapomniane 1: A pamięta pan to miejsce?
Świadek: Tak. Tu gdzieś w tym rejonie zapadła się ziemia. Ja to pamiętam. Brzydka sprawa. Polacy pomagali. I łapali.
Zapomniane 1: Łapali tych Żydów?
Świadek: Tak. Pomagali łapać. Wodzili tu i rozstrzelali. I później się ziemia zapadła, bo to wiadomo, świeża ziemia. Ja o tym dawno mówiłem, żeby to jakoś uszanować. Wiem, że byli, ja pokazywałem to, ale na to nie zareagowali.
[…]
Zapomniane 1: Czy myśli Pan, że teraz droga jest na tym grobie?
Świadek: Tak.
Zapomniane 1: Czyli na tym grobie powstała droga?
Świadek: Tu jest prawie metr mułu, tu było zaniżenie ogromne. Była rampa tu i mleko wozili, była rampa. Dużo, dużo mleka przywożono tu.
Zapomniane 1: Ale w tym murowanym, czy jeszcze w drewnianym?
Świadek: W Murowanym. Tu drewnianego w tym miejscu nie pamiętam, żeby było, nie pamiętam.
Zapomniane 1: A nie wie pan, ile to mogło być osób?
Świadek: Było dużo rodzin żydowskich.
Zapomniane 1: Dużo, to znaczy ile?
Świadek: Co najmniej kilkanaście. To nie tam jedna czy dwie rodziny. Dużo.
Zapomniane 1: I myśli pan, że to były wszystkie rodziny żydowskie z Nedeżowa tutaj zabite?
Świadek: Wyłapali i przyznam się szczerze, że nawet Polacy pomagali łapać. Dziewczynisko uciekło, ludzie gdzieś tam dorwali i przyprowadzili tutaj, w to miejsce. Tu się ziemia lekko zapadła, bo świeża i tak dalej. Tu zostali pochowani.
Zapomniane 1: A pamięta pan jakieś imiona?
Świadek: Nie, nie.
Zapomniane 1: Może potem po wojnie ktoś mówił o tym albo wspominał ich. Nie przypomina pan sobie tego?
Świadek: Nie, nie przypominam sobie tego. Wiem tutaj z opowiadania mojego dziadka. Dziadziu się u Żydów zapożyczał. Tak, byli życzliwi, mieli kasy i pożyczali dziadkowi i tak dalej. Także w takiej zgodzie… dziadziu miał takiego przyjaciela serdecznego. Był moment, w Bełżcu zaczęła się ta zbrodnia. Palili ciała Żydów. Tak wiatr był w południowo-wschodni przywiewał…
[…]
Zapomniane 1: Kto wykopał ten grób?
Świadek: Żydzi.
Zapomniane 1: Ofiary?
Świadek: Ofiary. Dali im łopaty i wykopali sobie grób ten. I złapali dziewczynę. Chłopaki, Polacy, przyciągnęli ją tu i Niemcy… doskonale Niemiec po polsku umiał. Do tej dziewczyny…
Zapomniane 1: Może to nie był Niemiec?
Świadek: Był w mundurze z karabinem. Może z tych terenów, gdzie… polskich terenów, gdzie Niemcy mieszkają. Spora była mniejszość narodowa i tak dalej. I złapali i tę dziewczynę przyprowadzili tu. A te leżeli w tym, postrzeleni i tak dalej. Pokaż. Gdzie twoja mama? I tak podeszła, tego: O, to moja mama. A to moja siostra, i tak dalej. A tam z tyłu szwab, pach! Poleciała, ziemią zasypali. My stoimy tu być może na kościach tych…
Pan 1: A ta dziewczyna, to ile lat mogła? To mała, duża?
Świadek: No ona była taka już dorosła. Kilkanaście lat. Także ją złapali, ona nie wiedziała co, to tam gdzieś uciekała i Polacy, chłopaki ją złapali i przyciągnęli. To wiem. […] Także tutaj się ziemia zapadła, widać było ten, a teraz już namuliło, bo to wiadomo, górzysty teren i z tych gór nagnało tej ziemi. Tu jest prawie metr ziemi. To stoimy tu, prawie metr ziemi jest naniesiony.
Pan 1: A ci Żydzi byli zakopani obok drogi, tak?
Świadek: Tak, tak.
Zapomniane 1: A który to mógł być… pora roku na przykład? Kojarzy pan?
Świadek: Tak dokładnie tego nie wiem, który to był rok. Mnóstwo ich tu pochowali.
Zapomniane 1: A pora roku? Czy to była zima? Czy to była wiosna?
Świadek: Latem było.
Zapomniane 1: Latem.
Świadek: Latem, latem było. Bo zimą to dość głęboko zamarza. Latem.
(Nedeżów, 17 września 2025 r.)

Identyfikacja grobu na podstawie nieinwazyjnych badań.

W dniu 17.09.2025 przeprowadzono wizję lokalną w miejscu precyzyjnie wskazanym przez świadka jako lokalizację grzebaliska 10 ofiar (GPS: N 50°27.972′ E 023°34.378′).

Zbiorowy grób ma znajdować się pod polną drogą, tuż obok parterowego obiektu widocznego na fotografiach lokalizacji (zał. fotografie lokalizacji 1-2). Obszar badań udało się zawęzić dzięki odpowiedniej ilości punktów odniesienia – budynek, polna droga, krawędź drogi asfaltowej oraz szpaler drzew.

Obszar poddano badaniom z użyciem georadaru (MALA X3M/500Mhz). Wykonano w sumie 7 równoległych profili o nazwach: NED10001-NED10007, długości ok. 14.5 mb. Na echogramach zaznaczono naruszenie w warstwach gleby na ok. 6.60 mb – 9.60 mb, do głębokości ok. 1.0 m p.p.t. Anomalia ta wyraźnie się koreluje na echogramach: NED10001-NED10004, na echogramach: NED10005-NED10007 naruszenie warstw gleby stopniowo słabnie. Przybliżony format anomalii to: ok. 3.0 mb x 2.1 mb, głębokość ok. 1.0 m p.p.t.

Lokalizacja w której zarejestrowano naruszenie warstw gleby zawiera charakterystyczną depresję w świetle kolein polnej drogi, która może być pozostałością po zapadniętym grzebalisku. To obniżenie w rzeźbie terenu zostało zarejestrowane z użyciem LiDARU (zał. LiDAR 1-2), jego format to ok. 3.16 mb x 2.10 mb.

Nie prowadzono kwerendy archiwalnych fotografii lotniczych dla tego obszaru.

Kontakt i współpraca

Nadal poszukujemy informacji nt. tożsamości żydowskich ofiar w Nedeżowie. Jeżeli wiesz coś więcej, napisz do nas na adres mailowy: fundacjazapomniane@gmail.com.

Bibliografia

IPN GK 163/18 Ankieta. Egzekucje. Groby. województwo lubelskie; tom VII; Kwestionariusze o egzekucjach i grobach masowych – woj. lubelskie

Nagranie [zapis audio], Rajmunda R. rozmowę przeprowadziła Joanna R. Nedeżów, 2025 r.

Nagranie Fundacji Zapomniane [zapis audio], były sołtys wsi Nedeżów ur. 1938 r. rozmowę przeprowadziła Agnieszka Nieradko, 17 września 2025 r.

Materiały do tej strony zostały opracowane, zdigitalizowane i udostępnione w ramach projektu „Zapomniane miejsca i historie. Rozwój cyfrowego archiwum żydowskich grobów wojennych poza obozami Zagłady”, dofinansowanego ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.