Typ miejsca

Informacje nt. zbrodni

W lutym 2023 Żydowski Instytut Historyczny przekazał Fundacji list od pana Adama C., w którym autor zgłaszał istnienie nieoznaczonego żydowskiego grobu z okresu Holocaustu w miejscowości Chylin Wielki w woj. lubelskim. „Piszę do Instytutu w wielkiej sprawie dotyczącej przedawnionej zbrodni dokonanej na Waszej ludności. Zbrodni tej dokonali oprawcy niemieckiej żandarmerii, prawdopodobnie z placówki w Cycowie, w miejscowości Chylin Wielki, gm. Wierzbica, pow. Chełm, woj. lubelskie. Bezimienna zbiorowa mogiła ok. 10 osób, znajdująca się między Chylinem a Władysławowem jest nieupamiętniona. Zamordowani ludzie pochodzili z Lublina lub Warszawy i ukrywali się na tym terenie. Świadkiem tej zbrodni była moja żyjąca mama Wacława J. w tym czasie mieszkająca w Chylinie.[…] Zbrodnia została dokonana podczas II wojny światowej w okolicach Chylina, osoby zostały zastrzelone przez oprawców, jedna z dziewczynek uciekając, utopiła się w rowie na łąkach koło wioski. Później do wywiezienia zwłok zmuszono gospodarza, który furmanką wywiózł wyżej wymienione osoby do lasu i w leju po bombie z I wojny światowej zakopał zwłoki. Moje mama pasąc krowy na kolonii Chylin, często tam chodziła z bratem.” (luty 2023 r.)

Wiosną tego samego roku odbyliśmy wizję lokalną domniemanego miejsca grobu oraz spotkaliśmy się z panią Wacławą, która podzieliła się z nami swoją wiedzą na temat tego miejsca:
„Tam rosło trzy świerki, był piękny okop taki, czy powojenny może, z ’18 roku, wie pani. I ja z bratem, ja ile miałam, 13 lat, i brat 3 lata ode mnie starszy pędziliśmy krowy i oni wieźli ich wozem, tak porzucane. I wie pani, jak oni odjechali, to późniejśmy tam chodzili.
— Czy pamięta pani, ile było tych osób zabitych?
— Wie pani, nie pamiętam, bo to było w Chylinie we wsi. Ze wsi tam ich wzięli nad rzekę pod wsią, a ja na kolonii mieszkałam. Na wozie tak porzucane, jak tam mówią, ot, w ubraniach, krew tylko kapała.
— Skąd oni mogli ich wieźć?
— No pod Chylinem ich tam strzelali, tam wzięli wóz i pokładli deski, tak…
— To byli dorośli, czy też dzieci były wśród tych zabitych?
— Była prawdopodobnie dziewczynka jakaś, tak ze 6 latek, to nawet ja ją widziałam, bo to nawet i z Warszawy tutaj, pięknie poubierani. No kryli się gdzie kto mógł, tak. I prawdopodobnie nawet nigdzie nie była strzelana, bo oni nad rzeką postawili ich i strzelali, tylko zatopiła się, zatopiona była.” (Chylin Wielki, 2023 r.)

Od innych mieszkańców, których tego dnia spotkaliśmy usłyszeliśmy, że miejsce grobu było po wojnie ogrodzone niskim płotkiem. Nie udało nam się ustalić, kiedy doszło do tego mordu. Ze wspomnień naszych rozmówców i rozmówczyń wynika jedynie, że „było wtedy ciepło”.

Pani Wacława wspominała również żydowskie rodziny mieszkające w Chylinie przed wojną: „Mieli wóz, mieli konie, skupywali jajka, wie pani. Piwnica była, tu mleko sobie chłodzili w tej piwnicy. I oni zajmowali się zawsze handlem. Kury skupywali i krowy, i szewstwo. Tam w Chylinie we we wsi to cały czas mieszkali. Nie wiem ile rodzin. Do szkoły taka Esta chodziła ze mną.” (Chylin Wielki, 2023 r.)

Tego samego dnia spotkaliśmy również mieszkankę Chylina, której rodzina posiadała kawałek lasu niedaleko miejsca zagrzebania ciał ofiar egzekucji.
„Bo ich mieli pochować tu, co ten jest dół, ale mama poprosiła, żeby tu ich nie chowali, bo będą się dzieci bać. I ich wywieźli tam dalej. Ja se przypominam, że my jak tu krowy paśli, tego, to tam byli takie doły, nie. Myśmy tam jak wychodzili, to nam mówili, ojciec mówił, babka, że tam Żydzi były pochowane.
— Ile to może być osób, pani zdaniem, zakopanych?
— Nie wiem. Tylko tam byli i małe dzieci…
— Czyli rodziny?
— Rodziny, no. Także jak brat miał, Janek, 7 lat, to ja miałam 5. Także on jak przyleciał, to widział, jak zabijali tych Żydów, to mówi, jeszcze się przestraszył, długo płakał, nie mógł spać, mówi, taka mała dziewczynka trzymała się mamy za szyję. Ta Żydóweczka. I oni byli bite.” (Chylin Wielki, wiosna 2023 r.)

Identyfikacja grobu na podstawie nieinwazyjnych badań.

W dniu 03.04.2023 r. przeprowadzono wizję lokalną w obecności świadka, w celu określenia obszaru, w którym znajduje się zbiorowy grób 10 ofiar. Obszar wskazany jest na tyle rozległy, że precyzyjne oznaczenie lokalizacji grobu na dzień dzisiejszy nie jest możliwe (przybliżone koordynaty GPS: N 51°17.299′ E 023°18.189′).

Pomiar rzeźby terenu w tym przypadku nie jest pomocny.

Nie prowadzono kwerendy archiwalnych fotografii lotniczych dla tego obszaru.

Kontakt i współpraca

Nadal poszukujemy informacji nt. tożsamości żydowskich ofiar w Chylinie Wielkim. Jeżeli wiesz coś więcej, napisz do nas na adres mailowy: fundacjazapomniane@gmail.com.

Bibliografia

List Adama C. z 16.02.2023 skierowany do Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie

Nagranie Fundacji Zapomniane [zapis audio], Wacława J., rozmowę przeprowadziła Agnieszka Nieradko, Chylin Wielki, wiosna 2023 r.

Nagranie Fundacji Zapomniane [zapis audio], pani G., rozmowę przeprowadziła Agnieszka Nieradko, Chylin Wielki, wiosna 2023 r.

Materiały do tej strony zostały opracowane, zdigitalizowane i udostępnione w ramach projektu „Zapomniane miejsca i historie. Rozwój cyfrowego archiwum żydowskich grobów wojennych poza obozami Zagłady”, dofinansowanego ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.