działamy

• 

• 

• 

• 

• 

• 

W 2025 roku zrealizowaliśmy projekt obejmujący dwa leśne miejsca, w których znajdują się szczątki ofiar obozu zagłady w Sobiborze. Lokalizacje te powstały w wyniku powojennego przenoszenia i przeszukiwania szczątków ofiar Zagłady w celu odnalezienia kosztowności i przez dziesięciolecia pozostawały poza systemową opieką oraz czytelnym upamiętnieniem.

Celem projektu było zabezpieczenie tych miejsc oraz wypracowanie długofalowej koncepcji ich upamiętnienia, uwzględniającej wymogi ochrony grobów wojennych, żydowskiego prawa religijnego, kontekst przyrodniczy oraz relację z Muzeum i Miejscem Pamięci w Sobiborze.

W ramach projektu przeprowadziliśmy badania terenowe i środowiskowe, na podstawie których opracowano raport dotyczący szaty roślinnej i możliwości zagospodarowania terenu. We współpracy z Muzeum i Miejscem Pamięci w Sobiborze oraz Nadleśnictwem Sobibór wyznaczyliśmy i uporządkowaliśmy bezpieczne ścieżki dojścia do miejsc obecności szczątków, przeprowadziliśmy prace porządkowe, oznakowaliśmy teren poprzez znakowanie drzew oraz zrealizowaliśmy pierwszy etap nasadzeń roślinnych wokół jednego z ogrodzonych obszarów. Opracowaliśmy i zamontowaliśmy tablice informacyjne, umieszczone na furtkach prowadzących na ogrodzony teren.

Projektowi towarzyszyły działania eksperckie i edukacyjne. W październiku 2025 roku odbyły się seminarium eksperckie w Warszawie oraz spotkanie terenowe w Sobiborze, poświęcone historii tych miejsc, formom ich upamiętnienia oraz językowi opisu trudnego dziedzictwa. W oparciu o oba spotkania opracowaliśmy raport podsumowujący projekt.

Projekt dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego w kwocie 129 200 zł. Całkowita wartość zadania 162 000 zł.

• 

• 

• 

• 

• 

• 

W 2025 roku zrealizowaliśmy projekt upamiętnienia ofiar Zagłady w Lesie Chodówki, obejmujący dwa powiązane ze sobą lokalizacje: masowe pochówki ofiar Zagłady oraz oddalony od nich ok. 500 metrów plac z pomnikiem. Celem działań było stworzenie spójnej i czytelnej przestrzeni pamięci, łączącej oba te miejsca w jedną narrację historyczną.

W Lesie Chodówki oznakowaliśmy miejsca pochówków wykorzystując drewniane znaczniki i nasadzenia bluszczu oraz wyznaczyliśmy ścieżki prowadzące przez teren.

Równolegle przeprowadziliśmy prace przy pomniku upamiętniającym ofiary Zagłady z 1964 r. Obiekt został poddany konserwacji, a przestrzeń wokół niego uporządkowana i przekształcona tak, aby pełnił funkcję punktu orientacyjnego i wprowadzenia do historii miejsca. Odnowiony pomnik i leśne miejsca pochówków tworzą obecnie spójną całość, połączoną zarówno przestrzennie, jak i symbolicznie.

Projektowi towarzyszyły działania edukacyjne oraz spotkania z udziałem młodzieży i mieszkańców. Jesienią 2025 roku odbyło się spotkanie podsumowujące, podczas którego przedstawiliśmy mieszkańcom efekty zrealizowanych prac oraz zaprezentowaliśmy plany dalszej opieki nad miejscem pamięci i działań upamiętniających.

Projekt dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego w kwocie 100 000 zł. Całkowita wartość zadania 125 150 zł.

• 

• 

• 

• 

• 

• 

• 

• 

• 

Za nami 47 wydarzeń zorganizowanych na przestrzeni ponad dwóch lat (2023-2025) w kilku krajach UE oraz online, w których wzięło udział ponad 5600 uczestników i uczestniczek z 27 krajów. Projekt MultiMemo realizowaliśmy z partnerami z Polski, Niemiec i Belgii: Fundacją Urban Memory, FestivALT, Fundacją Dokumentacji Cmentarzy Żydowskich, Fundacją Kultury Zbliżenia, JCC Warszawa, CEJI – A Jewish Contribution to an Inclusive Europe, Universität Würzburg, Hochschule für Jüdische Studien Heidelberg. Powstało 12 studiów przypadku w kilku językach, sześcioczęściowy podcast oraz cyfrowa dokumentacja blisko 40 obiektów dziedzictwa kulturowego. Efektem projektu były także wystawy, prace artystyczne i badania, które wniosły nowe wątki do publicznej dyskusji o znaczeniu pamięci i sposobach jej kultywowania. MultiMemo proponował intersekcjonalne podejście do upamiętniania – takie, które łączy refleksję nad przeszłością z odpowiedzią na współczesne wyzwania, w tym przemoc, wykluczenie i kryzys migracyjny. Wszystkie rezultaty i doświadczenia projektu zostały zebrane w Przewodniku MultiMemo – stale rozwijającym się zasobie online, obejmującym artykuły, studia przypadku, nagrania podcastu, dokumentację 3D macew, bazę przedwojennych żydowskich kolekcjonerów sztuki, wystawę online oraz badania miejsc Zagłady i cmentarzy żydowskich. Projekt wzmocnił współpracę partnerów z instytucjami publicznymi w Polsce, a jego działania były częścią dyplomacji kulturalnej m.in. poprzez prezentację w Brukseli podczas Prezydencji Polski w Radzie UE w 2025 roku. MultiMemo dostarczył społecznościom, edukatorom i lokalnym liderom praktyczne narzędzia, wiedzę i inspiracje do pracy z trudną historią, wspierając dialog, pielęgnowanie różnorodności kulturowej oraz działania na rzecz sprawiedliwości społecznej.

Projekt MultiMemo był finansowany ze środków Unii Europejskiej (program CERV). Wyrażone poglądy i opinie są wyłącznie poglądami autora/autorów i niekoniecznie odzwierciedlają poglądy Unii Europejskiej. Unia Europejska nie ponosi za nie odpowiedzialności.

„Społeczne laboratorium dziedzictwa żydowskiego” to projekt edukacyjno-artystyczny realizowany w 2025 roku przez Fundację Zapomniane we współpracy z artystami, lokalnymi społecznościami oraz partnerami z Polski i Niemiec. Jego celem było przywrócenie pamięci o zapomnianych miejscach pochówków ofiar Zagłady oraz wypracowanie nowych, włączających i etycznych form upamiętnienia.

Działania projektowe zostały zrealizowane w trzech lokalizacjach: Przegalinach Małych, Pawlichach i Lesie Chodówki – niewielkich miejscowościach i terenach wiejskich, gdzie w czasie II wojny światowej doszło do egzekucji ludności żydowskiej. W każdej z tych lokalizacji przeprowadzono interwencje pamięciowe – artystyczne, krajobrazowe i edukacyjne – angażujące lokalnych mieszkańców w proces odkrywania, rozumienia i upamiętniania miejsc pochówków.

W działania zaangażowani byli żydowscy twórcy i twórczynie z Polski i Niemiec, m.in. Atalya Laufer, Anna Schapiro, Natan Kryszk, Marcin Król, Alex Roth oraz architektka krajobrazu Natalia Budnik. Projekt łączył sztukę współczesną z historią lokalną, pracę z pamięcią z działaniami międzypokoleniowymi i wspólnotowymi. W każdej lokalizacji powstała unikalna forma upamiętnienia – rytuał pamięci, gest krajobrazowy czy dźwiękowa instalacja site-specific – tworzona wspólnie z mieszkańcami.

Projekt pokazał, że możliwe jest budowanie wspólnej, empatycznej pamięci – nie przez stawianie pomników, lecz poprzez działanie, obecność i relację. Jego efektem są nie tylko konkretne interwencje w przestrzeni, ale także więzi, rozmowy i współpraca, które trwale włączyły zapomniane miejsca w lokalne krajobrazy pamięci.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach Programu kulturalnego polskiej prezydencji w Radzie Unii Europejskiej 2025 w ramach programu dotacyjnego SYNERGIE.

W kwietniu 2024 r. wystartowaliśmy z kolejnym projektem finansowanym ze środków Unii Europejskiej (program CERV), tym razem z dwunastoma partnerami z krajów UE. W toku następnych dwóch lat będziemy działać wspólnie z nimi oraz z partnerami lokalnymi.

W ramach ReActMem będziemy kontynuowali pracę nad trudnym dziedzictwem, wspierali działania edukacyjne, włączali mieszkanki i mieszkańców oraz organizowali kolejne wydarzenia publiczne. Pracujemy nad nowymi formami upamiętniania, nowymi sposobami opowiadania o przeszłości, która wciąż jest mało obecna lub najczęściej przemilczana na poziomie społecznym, ale i naukowym.

Nasi partnerzy projektowi to: Urban Memory Foundation, FestivALT, Brama Cukermana, Grupa Badaczki na Granicy – PAN, JCC Warsaw, Fundacja Dokumentacji Cmentarzy Żydowskich, Żydowskie Stowarzyszenie Czulent, CEJI – A Jewish Contribution to an Inclusive Europe, LABA – A Laboratory of Jewish Culture, Marom Klub Egyesület, Uniwersytet w Würzburgu oraz Wspólnota Żydowska w Estonii. Celem projektu jest zainspirowanie zbiorowego wysiłku polegającego na zjednoczeniu aktywistów i instytucji w celu odkrywania i pracy z przeszłością dla dobra lepszej przyszłości. Poprzez serię 65 wydarzeń i inicjatyw partnerzy konsorcjum zbadają dynamikę między ruchami aktywistów a narracjami pamięci publicznej, zarówno kształtując, jak i przekształcając kulturę pamięci we współczesnej Europie.
Końcowym rezultatem projektu, zapewniającym możliwość przenoszenia doświadczeń, pomysłów i rozwiązań do innych krajów UE, będzie Podręcznik Rescue Memory dla aktywistów i instytucji publicznych, prezentujący analizę, wiedzę, najlepsze praktyki i praktyczne wskazówki na ten temat zebrane przez partnerów projektu.
Fundacja Zapomniane w ramach projektu ReActMem przeprowadzi 11 wydarzeń. Szczegółowe informacje o wydarzeniach znajdziesz na stronie https://reactmem.difficultheritage.eu/wydarzenia/.

Projekt ReActMem jest finansowany ze środków Unii Europejskiej (program CERV). Wyrażone poglądy i opinie są wyłącznie poglądami autora/autorów i niekoniecznie odzwierciedlają poglądy Unii Europejskiej. Unia Europejska nie ponosi za nie odpowiedzialności.

Jest wiele polsko-żydowskich historii, które jeszcze nie zostały opowiedziane. Albo znane są tylko nielicznym – ekspertom i ekspertkom badającym konkretne tematy. Albo mówi się o nich wśród aktywistów pamięciowych, ale nigdy nie trafiają do szerokiego obiegu i nie stają się elementem wiedzy powszechnej. 

Aby to zmienić i wydobyć na powierzchnię choćby niektóre z tych historii – jak przedwojenne kibuce działające w wielu miastach i miasteczkach Polski, historie żydowskich kobiet-aktywistek i bojowniczek, czy niesłusznie nieobecnych na lekcjach historii naukowców i naukowczynie, noblistów i noblistki – realizujemy dzięki wsparciu Ambasady Amerykańskiej w Polsce projekt edukacyjny dla młodzieży „Future of Our Past”, którego celem jest wspólne zatroszczenie się o przyszłość naszej przeszłości.

W pięciu miastach Polski zrealizujemy warsztaty w formie edit-a-thonów wikipedystycznych, by wspólnie z młodzieżą oraz zaproszonymi ekspertami i ekspertkami uzupełnić naszą wiedzę o niektóre z tych historii.

Projekt NeDiPa: Negotiating Difficult Pasts koncentrował się na dwunastu zaniedbanych miejscach żydowskiego dziedzictwa w Polsce, w których przenikają się wątki historii i spuścizny żydowskiej, polskiej oraz niemieckiej, będące świadectwem złożonych i bolesnych doświadczeń XX wieku. Zagłada społeczności żydowskich w Polsce i Europie Środkowo-Wschodniej pozostawiła po sobie trudne dziedzictwo – miejsca, wokół których proces upamiętniania i rewitalizacji często napotyka opór lub blokadę wynikającą z silnych tabu.

Odpowiedzią na te wyzwania było opracowanie Ram Pamięci Trudnego Dziedzictwa (Difficult Heritage Remembrance Framework), opartej na idei inkluzywności, zrównoważonego podejścia oraz sprawiedliwości epistemicznej. W ciągu dwóch lat trwania projektu zorganizowano ponad trzydzieści wydarzeń stacjonarnych i online – od uroczystości upamiętniających, przez konferencje i spotkania integrujące społeczności, po wydarzenia publiczne i szkolenia edukacyjne. Uczestniczyli w nich mieszkańcy, organizacje pozarządowe, badacze, samorządy, ustawodawcy, nauczyciele, architekci, artyści i aktywiści, tworząc przestrzeń do dialogu i współpracy.

Efektem działań NeDiPa jest zestaw narzędzi, dobrych praktyk i wytycznych, które wspierają współpracę pomiędzy różnymi grupami i proponują nowe, adekwatne do wyzwań XXI wieku podejście do pamięci i upamiętniania. W ich skład wchodzą m.in. Difficult Heritage Remembrance Toolbox i Guidelines, zawierające definicje kluczowych pojęć, materiały edukacyjne oraz praktyczne narzędzia dla aktywistów, profesjonalistów, nauczycieli i decydentów, a także Biblioteka Multimedialna z materiałami audiowizualnymi opartymi na szkoleniach online NeDiPa. Choć Ramy Pamięci powstały w kontekście Europy Środkowo-Wschodniej, mają uniwersalny charakter i mogą stanowić inspirację dla innych krajów borykających się z problematyką trudnego dziedzictwa.

Projekt znacząco wpłynął na lokalne kultury pamięci w całej Polsce. Zrealizowano dwanaście wydarzeń upamiętniających, wprowadzając i popularyzując nowe formy działań, takie jak zielone upamiętnienia czy interwencje artystyczne traktowane jako akty pamięci. W ciągu dwóch lat zaangażowano 209 aktywistów i wolontariuszy w opiekę nad miejscami dziedzictwa żydowskiego, budując sieć oddolnych inicjatyw i włączając je w główny nurt praktyk upamiętniania.

Dzięki NeDiPa współpraca trzech polskich partnerów – Fundacji Zapomniane, FestivALT i Urban Memory Foundation – przekształciła się w szersze europejskie konsorcjum Engaged Memory Consortium, które kontynuuje działania w ramach nowych projektów i partnerstw. Projekt przyczynił się do zmiany postaw wśród organizacji żydowskich i nieżydowskich w Polsce, sprzyjając tworzeniu koalicji, sieci i bardziej otwartej, inkluzywnej kultury pamięci.

Projekt NeDiPa był finansowany ze środków Unii Europejskiej (program CERV).

• 

• 

• 

• 

• 

• 

W ramach programu Kultura Cyfrowa zrealizowaliśmy projekt “Rozwój cyfrowego archiwum żydowskich grobów wojennych poza obozami Zagłady i edukacyjne wykorzystanie zasobów archiwum”. Głównym założeniem zadania było opracowanie, zdigitalizowanie i udostępnienie zasobów dziedzictwa dotyczących 25 nieupamiętnionych i dotąd nieprzebadanych miejsc pochówku żydowskich ofiar Zagłady w 25 miejscowościach w Polsce oraz opracowanie i udostępnienie 25 transkrypcji nagrań świadków.

Projekt dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego w kwocie 78 000 zł. Całkowita wartość zadania 97 700 zł.