Typ miejsca

Informacje nt. zbrodni

Latem 2024 r. odbyliśmy wizję lokalną miejsca, w którym w trakcie Holocaustu dochodziło do mordów na ludności żydowskiej z Skierbieszowa i okolicznych miejscowości. Ciała ofiary były zakopywane na miejscu. Obecnie jest to wąwóz wypełniony ogromną ilością śmieci, na tyłach budynków mieszkalnych. Po wojnie w tym miejscu powstał Państwowy Ośrodek Maszynowy.

„Na terenie Skierbieszowa miały miejsce kilkakrotnie egzekucje na Żydach pochodzących ze Skierbieszowa i z innych miejscowości i dlatego nieznanych tutejszym mieszkańcom. Były to egzekucje pojedyncze i zbiorowe. Z braku bliższych danych ujmuje się ich razem w niniejszym kwestionariuszu. Niektórzy z nich byli trzymani w tutejszym areszcie kilka dni. Rozstrzeliwano ich w wąwozie na wzgórzu, gdzie mieści się dziś POM.” (IPN BU 2448/607)

„Na początku maja 1942 r. SS-mani dali rozkaz, by koło godz. 15-ej wszyscy Żydzi mieszkający w Skierbieszowie zgromadzili się koło posterunku (obecnie mieści się tam przedszkole). Ok. godz 17-ej zgromadzonych Żydów wyprowadzili na wzgórze (na którym obecnie mieści się POM) [Państwowy Ośrodek Maszynowy] i wszystkich ustawili na zboczu wzgórza od strony południowo wschodniej, gdzie znajdował się dość duży i długi wąwóz (zresztą widoczny częściowo jeszcze obecnie). Do ustawionych tam Żydów oddali jedną długą serię z broni maszynowej. Nie wszyscy zginęli od razu. Po pierwszej serii słychać było płacz dziecka na odległość ok. 300 m (przy kościele). Następnie słychać było pojedyncze wystrzały. To Niemcy dobijali rannych. Niżej podany wykaz nie obejmuje wszystkich rozstrzelanych, ponieważ niektórzy Żydzi byli znani tylko pod różnymi przezwiskami i prawdziwych nazwisk nie udało się ustalić. Poza tym wielu z nich było z innych miejscowości i nikt nie znał ich nazwisk.” (IPN BU 2448/607, notatka pochodzi z 24 października 1968 r.)

Przepędzenie Żydów na miejsce kaźni odbyło się na oczach mieszkańców, co potwierdzają zeznania świadków zeznających w latach sześćdziesiątych przed Sądem Powiatowym w Lublinie, oraz zarejestrowane przez nas relacje 80 lat po tych wydarzeniach.

Jan B. ur. 1891 r.:

„Będąc kilka dni w Skierbieszowie po 26 maja 1942 r. widziałem przed budynkiem urzędu gminnego zgrupowanych około 12 osób – Żydów polskich. Później ludzi tych przeprowadzili przez most do miejsca obok góry należącej do dworu w Skierbieszowie. Konwojował tę grupę Oberleutnant Mayert w towarzystwie swego ojca, który przyjechał do niego na urlop z Berlina, oraz dwóch lub trzech Niemców i potem słyszałem strzały z broni palnej. Z grupy osób przyprowadzonych w miejsce mordu znałem Putera i jego dziesięcioletnią córkę, oraz Bojmę imienia nie pamiętam zam. w Skierbieszowie pow. zamojskiego. Nie znam przynależności organizacyjnej wykonawców mordu, jak również nie wiem gdzie zostały pochowane zwłoki pomordowanych.” (zeznanie z kwietnia 1966 r.)

Edward Z. ur. 1912 r.:

„Wiosną 1942 r. pracowałem w Zarządzie Gminnym w Skierbieszowie pow. Zamość. Pewnego dnia po południu widziałem jak grupa Niemców w liczbie 4 do 5 osób, zgrupowała pod urzędem gminnym kilkanaście osób narodowości żydowskiej, wśród której były mężczyźni, kobiety i dzieci. Osoby te Niemcy bili pod budynkiem i wypytywali o resztę mieszkańców Skierbieszowa pochodzenia żydowskiego. Potem Niemcy osoby te poprowadzili obok parku należącego do majątku Skierbieszów i tam ich rozstrzelali. Wiem, że osoby zabite zostały pochowane na miejscu zbrodni. […] Wiem, że zamordowano w tym czasie rodziny Putrów, Bojmów, innych nazwisk nie pamiętam.” (zeznanie z kwietnia 1966 r.)

Rejestr miejsc i faktów zbrodni dla byłego woj. zamojskiego odnotowuje następujące mordy na żydowskich mieszkańcach Skierbieszowa:

• sierpień 1941 r. funkcjonariusze SS zastrzelili koło szkoły Icka Putera l. 13
• 14 maja 1942 r. funkcjonariusze SS rozstrzelali w wąwozie ok. 40 osób: 19 ze Skierbieszowa i 23 z okolic:
  • Bojm Abram l. 49 kupiec
  • Bojm Chaim
  • Bojm Icek
  • Bojm Milke l. 43
  • Brandwajn Gitla l. 28
  • Brandwajn l. 55 krawcowa
  • Dawidowa l. 50
  • Edelsztajn Lipa l. 33
  • Edelsztajn Maria l. 34 krawcowa
  • Fajga
  • Getla l. 26
  • Herszkowa Lipka l. 30
  • Herszkowa Maria l. 32
  • Herszkowa l. 57
  • Mendel l. 18
  • Motliszyn
  • Puter Chaim l. 60
  • Puter Hana l. 38
  • Puter Mosiek l. 2
  • Puter Srul l. 56
  • Puter l. 47 kupiec
  • Puter (żona) l. 38
  • troje dzieci ww. w wieku 7-14 lat
  • Szwarc l. 50
  • Tabak Ruchla
  • (Zwłoki pochowano w miejscu zbrodni)
• listopad 1942 r. funkcjonariusze SS rozstrzelali dwoje Żydów – ojca i córkę.

W zasobach Instytutu Yad Vashem można znaleźć szczegóły na temat niektórych osób zamordowanych w Skierbieszowie:

• Abram Szlomo Bojm ur. w 1886 r. w Skierbieszowie, syn Eliahu i Dobry, mąż Liby, z zawodu kupiec
• Eidelsztajn Marjem ur. w 1910 r. w Skierbieszowie, córka Szmula i Cypory
• Chaim Puter ur. w 1884 r. w Skierbieszowie, syn Szlomo i Jehudit, mąż Estery, z zawodu kupiec
• Puter Izrael (Srul) sklepikarz, żonaty z Chaną
• Puter Chana z domu Fleshler ur. w Zamościu, córka Aleksandra i Sary, żona Izraela, sklepikarka.
• Syna Puter ur. 1890 r. w Skierbieszowie, kupiec, mąż Frajdy. Ich dzieci Dwora l.17, Miriam l. 13 i Szlomo l. 10 zginęły w Skierbieszowie w 1942 .r)

Na początku 2023 r. zarejestrowaliśmy relację mieszkanki Gminy Skierbieszów, która pamięta masakrę Żydów z 1942 r.

Zapomniane: Czyli pani wie, w którym miejscu ten grób jest?
— No wiem. Myśmy słyszały te strzały. Bo ich tu sprowadzili. I tam było takie wgłębienie. To nie był głęboki wąwóz, ale taka niecka, jakby to powiedzieć. Bo tam już teraz brali ziemię, taki kamień wapnowy czy coś. Ale na pewno jeszcze jest to miejsce… Ja tylko, wie pan, płakać mi się chce. Ze mną dwie Żydówki do jednej klasy chodziły. Myśmy tu się z sąsiadką za płotem schowały, a doszła nas wiadomość i ich prowadzą właśnie do POM-u tu. Ten wąwóz taki był i tam ich wystrzelali. A myśmy tam za płotem siedziały, myśmy się bały, że nas zobaczą, tam nas nie widzieli. I jeszcze dwóch Żydów chyba zostało. Jeden taki, Wunio jego nazywali, on miał sklep i on się ukrywał u Szozdy, tak przy końcu sadów, taki bogaty gospodarz był. Czy go kto przeskarżył? Tylko tyle pamiętam, że go prowadzili przez nasze podwórze, tego Żyda. Tak może ze 20 lat miał. I wyprowadzili go tak, mamy takie pole, tam do sąsiada, pod taką wysoką miedzę i tam go zabili. I myśmy z sąsiadką latały patrzeć. I on leżał tak pod taką wysoką miedzą, ale już butów nie miał. To tak mówili, bo tam taki sąsiad mieszkał, tak też na wzgórku, że to on zdjął te buty, ale to może nieprawda, może on zrzucił te buty, tylko był tam i tam go zakopali pod tą miedzą. A jak tu tych strzelali, to myśmy właśnie tylko strzały słyszały z sąsiadką. To ich wybili, tych Żydów. (Sady, 21 stycznia 2023 r.)

Pan Bogusław rocznik 1936 z kolei potwierdza, że do mordów na Żydach dochodziło w wąwozie w pobliżu powojennego Państwowego Ośrodka Maszynowego:

— Proszę pana, słyszałem. Wąwóz taki był, to była droga z dworu, tego, co tam stoi w Skierbieszowie, tam był POM kiedyś. I tam była droga, taka w dół do szosy, bo to, co stoi most i ta droga, to wtedy inaczej to było, to było obok kościoła się jeździło, w stronę sadów, jeżeli pan tam się orientuje. I tam tym wąwozem był dojazd do tego dworu. I w tym wąwozie podobno rozstrzelała żandarmeria Niemiecka Żydów. Ile tych Żydów było, jacy byli, to ja tego nie wiem. Ja nie znałem tych Żydów i nic nie wiem. Tylko słyszałem, że tam byli rozstrzeliwani w tym wąwozie. A gdzie ich zakopano, to ja tego też nie powiem. (Zamość, lipiec, 2022 r.)

Kontakt i współpraca

Nadal poszukujemy informacji nt. tożsamości żydowskich ofiar w Skierbieszowie. Jeżeli wiesz coś więcej, napisz do nas na adres mailowy: fundacjazapomniane@gmail.com.

Bibliografia

IPN Bu 2448/607 cz. 2 GKBZH w Polsce, powiat zamojski, egzekucje

IPN Bu 2448/605 cz.2 Ankiety GKBZH w Polsce oraz OKBZH w Warszawie, zebrane w latach 1968-1972. Ankiety dotyczące woj. lubelskiego-VIII, Powiat Zamość: ankiety

IPN Lu 501/88 Ankiety OKBZH w Lublinie zebrane w latach 1968-1969 dotyczące miejsc i faktów zbrodni hitlerowskich na terenie pow. Zamość

IPN Lu 284/401 Zbrodnie dokonane przez Niemców w latach 1940-1942 na mieszkańcach m. Skierbieszów, pow. Zamość, tj. przestępstwa z art.1 Dekretu z dn. 31-08-1944 r.

Rejestr miejsc i faktów zbrodni popełnionych przez okupanta hitlerowskiego na ziemiach polskich w latach 1939-1945, woj. zamojskie, Warszawa, 1994

Nagranie Fundacji Zapomniane [zapis audio], Zofia J., ur. 1929 r. rozmowę przeprowadził Marek Kołcon, Sady 21 stycznia 2023 r.

Nagranie Fundacji Zapomniane [zapis audio], anonimowy mieszkaniec Skierbieszowa, rozmowę przeprowadzili Agnieszka Nieradko i Andrzej Jankowski, Skierbieszów, 13 maja 2024 r.

Nagranie Fundacji Zapomniane [zapis audio], Bogumił J. ur. 1936 r., rozmowę przeprowadził Marek Kołcon, lipiec 2022 r.

Materiały do tej strony zostały opracowane, zdigitalizowane i udostępnione w ramach projektu „Zapomniane miejsca i historie. Rozwój cyfrowego archiwum żydowskich grobów wojennych poza obozami Zagłady”, dofinansowanego ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.