Typ miejsca

Informacje nt. zbrodni

Getto w Mińsku Mazowieckim powstało w 1941 roku, między ulicami Mostową i Warszawską, od południa naturalną granicę stanowiła rzeka Srebrna. Przeciętny stan zaludnienia wynosił 7000 osób. „W roku 1941 z całego miasta spędzono Żydów i utworzono getta. Z całego getta powybierano mężczyzn posiadających zawody (krawiec, ślusarz) i potworzono oprócz tego specjalne obozy zamknięte, które znajdowały się w szkole przy ul. Siennickiej, przy koszarach Piłsudskiego oraz fabryce budowy mostów Rudzkiego w dzielnicy Stankowizna. W dwa lata później zaczęto likwidować poszczególne obozy, masowo wyprowadzając pracujących Żydów na cmentarz żydowski, gdzie masowo dokonywano egzekucji przez rozstrzelanie przed przygotowanymi uprzednio grobami. Ludność pozostałą w gettcie wywieziono w nieznanym kierunku. Losy są nieznane.” (IPN Bu 2448/961)

Największa akcja likwidacyjna, czyli masakra mieszkańców getta oraz wywózki do obozu zagłady w Treblince miały miejsce 21 sierpnia 1942 r. Tego dnia miało zginąć 1700 osób, ich ciała pogrzebano na miejscowym cmentarzu żydowskim. (IPN Gk 163/43)
Jednym z tragiczniejszych rozdziałów wyniszczania więźniów mińskiego getta są wydarzenia z początku 1943 r.:
„Po spędzeniu Żydów na ten teren Niemcy już na początku okupacji przystąpili do likwidacji getta. Większą część Żydów załadowano w brutalny sposób do wagonów i wywieziono. Część Żydów, która została w getcie potrzebna do jakichś robót została rozstrzelana. Rozstrzelano ich na terenie dzisiejszej szkoły nr 4. Żydzi próbowali nawet się bronić, lecz opór został krwawo stłumiony. Było to 6 stycznia 1943 r.” (IPN Gk 195/XV/8)

Opis wydarzeń w szkole przy ul. Sienkiewicza pojawia się również kilkakrotnie w alercie harcerskim:
„Do 1942 r. na miejscu tym była szkoła. Od 1943 r. było tu skupisko Żydów odizolowanych od społeczeństwa zasiekami z drutu kolczastego – małe getto żydowskie. Do 1944 r. wszyscy Żydzi w bestialski sposób zostali zamordowani. Obecnie wznosi się znów w tym miejscu szkoła podstawowa nr. 4. Brak tablicy pamiątkowej. […] W czasie wojny na miejscu szkoły nr 4 w Mińsku Mazowieckim stała szkoła podstawowa im. Kopernika. W sierpniu 1942 r. Niemcy zlikwidowali szkołę i w budynku umieścili Żydów z okolic, którzy pracowali dla Niemców. Hitlerowcy mordowali powoli tych ludzi. Z getta nie można było zbiec, ponieważ ogrodzone było zasiekami z kolczastego drutu. Dookoła stali także wartownicy niemieccy. Dużą grupę Żydów z tego getta wywieźli Niemcy do Treblinki, innych masowo zabijali na miejscu. W 1943 r. faszyści niemieccy wszystkich Żydów stąd zamordowali, a szkołę spalili. […] W roku 1942 r. Niemcy zaczęli wywozić Żydów do Treblinki. Przedtem rozproszonych Żydów umieścili w szkole Kopernika przy ul. Sienkiewicza. Żydzi widząc, że już z nimi koniec, zaczęli się rozpaczliwie bronić. Wtedy Niemcy obrzucili szkołę granatami i podpalili wraz z pozostałymi Żydami. Na cmentarzu żydowskim, na „kirkucie” byli zwożeni Żydzi, których Niemcy prawie żywych zakopywali.” (IPN Gk 195/X/8)

„Wypadek w szkole przy ul. Sienkiewicza – Żydzi odmówili wyjścia, wobec tego podpalono szkołę i kilkanaście osób żywcem się spaliło, reszta wyszła i została rozstrzelana na cmentarzu.” (IPN BU 2449/961). Cytowana ankieta GKBZH w Polsce została sporządzona 8 listopada 1968 r. w Gorzowie Wielkopolskim na podstawie zeznania złożonego przez mieszkającego tam wówczas Marcelego Rzepkowskiego. W wyniku tych wypadków miało zostać zamordowanych ok. 600-700 osób. W tej samej ankiecie czytamy: „W ramach likwidacji getta wyprowadzili Niemcy większą partię Żydów ze szkoły i poprowadzili w stronę żydowskiego cmentarza. Po próbie ucieczki rozstrzelali ich. Pozostali w szkole Żydzi podpalili sienniki i w zamierzeniu próbowali uciekać. Wobec tego Niemcy kolejno wywlekali Żydów z budynku i na podwórzu szkolnym rozstrzeliwali na miejscu, następnych pchano na stos trupów i tak dalej – rozstrzelano wszystkich.” (IPN BU 2449/961)

O masakrze Żydów więzionych w szkole wspomina również Brustin-Berenstein: „W grudniu 1942 r. wyprowadzono na cmentarz i rozstrzelano 218 osób z kolumny roboczej w szkole im. Kopernika. Dnia 10 stycznia stracono resztę tej kolumny, natrafiając przy tym na opór.” (Biuletyn ŻIH, Warszawa Styczeń-Czerwiec 1952 r. nr 1(3))

Oprócz mogił na cmentarzu żydowskim, nieoznakowane groby ofiar Zagłady mogą znajdować się na terenie miasta. W 1942 r. miało dojść do masakry ludzi zgromadzonych na placu. Zamordowano 10 osób – czterech mężczyzn i sześć kobiet. Według ankiety z 1969 r. „leżą na placu, gdzie [ich] zastrzelono, obecnie pobudowano [tam] magazyn zbożowy G.S. ekshumacji nie było. Zakopywał Wacław P. zam. dotychczas w Mrozach.” (IPN BU 2448/961)

Jako miejsce popełniania masowych mordów „przeważanie na ludności żydowskiej” podawane są m.in. żwirownia na drodze prowadzącej z Mińska do Niedziałki, st. kol. naprzeciwko semafora w Mińsku, Góra Choszczowska pod Mińskiem.” (IPN Gk 185/13)

Identyfikacja grobu na podstawie nieinwazyjnych badań.

W wyniku kwerendy archiwalnych fotografii lotniczych pozyskano zdjęcie z 1944 r. (Nr. 3506/293/2916 godzina 13.15), które obejmuje obszar cmentarza żydowskiego
(GPS: N 52°10’26.406” E 21°34’56.582”) wraz z jego historycznymi granicami (zał. fotografia lotnicza oraz ortofotomapa z zaznaczeniem granicy czerwoną linią).
Na zdjęciu widoczne są liczne naruszenia gleby, charakteryzujące się jaśniejszym odcieniem szarości. W centralnej części działki widoczny jest zbiór jaśniejszych plamek, które prawdopodobnie są związane z nagrobkami oraz naruszeniami warstw gleby. Wzdłuż granicy południowej widoczne ciemne, podłużne plamy są porośniętymi depresjami. W północno–zachodnim narożniku widoczne regularne naruszenie gleby w odcieniu jasnoszarym. W części wschodniej cmentarza widoczne są większe, ciemne plamy, które mogą świadczyć o zarośniętych już miejscach, gdzie doszło do naruszeń w przeszłości.

W przypadku braku świadków, którzy mogliby wskazać miejsca zbiorowych grobów ofiar Zagłady precyzyjne wskazanie grzebalisk jest bardzo utrudnione.

Pomiar rzeźby terenu (LiDAR) wskazuje na wiele mniejszych naruszeń gleby, wyraźnie także są zarejestrowane obniżenia terenu wzdłuż granicy zachodniej, południowej i wschodniej działki cmentarza. W części zachodniej widoczny plac prowadzący od bramy do pomnika i sam pomnik.

Kontakt i współpraca

Nadal poszukujemy informacji nt. tożsamości żydowskich ofiar w Mińsku Mazowieckim. Jeżeli wiesz coś więcej, napisz do nas na adres mailowy: fundacjazapomniane@gmail.com.

Bibliografia

IPN Gk 195/XV/8 Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, woj. warszawskie, pow. mińsko mazowieckie, tom XV, zeszyt 8

IPN Gk 163/61 IPN GK 163/61 to Ankiety GKBZH w Polsce, pow. Mińsk Mazowiecki

IPN Gk 163/43 Ankiety Sądów Grodzkich, egzekucje, groby 1939-1945, woj. warszawskie, tom III

IPN Gk 185/13 Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, woj. warszawskie, Raporty

IPN Bu 2448/960 Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, egzekucje, wywożenie na roboty, aresztowania

IPN Bu 2448/961 Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, woj. warszawskie, pow. Mińsk Mazowiecki

IPN Gk 162/657 Kartoteka tematyczna Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, sygn 657, k.50-75

Burstin-Berenstien T. „Deportacje i zagłada skupisk żydowskich w dystrykcie warszawskim.” Biuletyn ŻIH, Warszawa Styczeń-Czerwiec 1952 r. nr 1(3)

Materiały do tej strony zostały opracowane, zdigitalizowane i udostępnione w ramach projektu „Zapomniane miejsca i historie. Rozwój cyfrowego archiwum żydowskich grobów wojennych poza obozami Zagłady”, dofinansowanego ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.